Door Wietse Ratsma (26-01-'04)

Toen sovjetpresident Konstantin Tsjernenko stierf werd heel haastig een vergadering van het Politburo gehouden waar Michael Gorbatsjov met vijf stemmen tegen vier als zijn opvolger werd gekozen. Toevallig (?) waren drie tegenstanders van Gorbatsjov in het politbureau net de stad uit en konden daarom niet bij de vergadering aanwezig zijn. Een van de afwezigen was Grigiri Romanov.

Grigiri Romanov was eens een sterke figuur op het hoogste politieke niveau van de Sovjet-Unie. Als jonge man had hij gedurende de jaren '40 bij de verdediging van Leningrad tegen de nazi's gevochten. Als overtuigd communist klom hij daarna op in de rangen van de Partij en werd hij hoofd van de op een na grootste stad van de Sovjet-Unie, Leningrad. Hij hield die positie voor 25 jaar.

In 1983 werd hij naar Moskou gehaald door president Joeri Andropov en werd daar lid van het politbureau. Toen Andropov in 1984 stierf nam Konstantin Tsjernenko de leiding van hem over. Maar Tsjernenko was ook niet goed gezond en stierf het volgende jaar. Grigiri Romanov werd beschouwd als één van twee mogelijke opvolgers van Tsjernenko, de andere was Vladimir Sjerbitsky. "Niemand had Gorbatsjov ooit als een serieuze kandidaat in beschouwing genomen", zegt Romanov. (1)

Op de dag dat Tsjernenko stierf (10 Maart, 1985, 19:20 u.) zat Romanov in Vilnius, Litouwen, met zijn vrouw. Zij waren beloond met een reis naar een sanatorium en konden slechts de volgende dag terug vliegen naar Moskou. Twee andere leden van het politbureau waren ook buiten de stad; Dinmuhammed Kunajev was in Almaty, Kazachstan, en Sjerbitsky was in de Verenigde Staten. Als deze drie leden (het normale aantal permanente leden van het politbureau is 14) bij de vergadering aanwezig geweest zouden zijn was Gorbatsjov nooit gekozen, zegt Romanov. "Tegen de tijd dat wij terug in Moskou waren had hij het al gedaan. Zo vlug! Dat was het.... Hij had al in het geheim een overeenkomst gesloten met de anderen. En als je denkt aan de timing, Tsjernenko's dood, ik bedoel, was het allemaal wel toeval?" (ibid)

Het feit dat Gorbatsjov niet serieus als opvolger van Tsjernenko werd beschouwd lijkt steun te verkrijgen in een artikel uit 1992 van de New York Transfer News Service (2), waarin het volgende staat geschreven over Gorbatsjov's prestaties:

"Toen Michael Gorbatsjov tot algemeen secretaris van de Communistische Partij werd gekozen had hij maar weinig gedaan om zich te onderscheiden van zijn kameraden in het Centraal Comité of later in het politbureau. De hoogste positie die hij had was secretaris voor landbouw in het Centraal Comité. Eerder had hij gestudeerd aan het Stavropol Landbouw Instituut, waar hij een graad behaalde in de landbouw. Later voegde hij daar een graad in de rechten aan toe. Hij was dus een advocaat en een landbouwambtenaar met verantwoordelijkheid van het Centraal Comité aan het politbureau. Zijn prestaties waren tot dan toe zeer bescheiden. Zijn laatste jaren op die post waren gekarakteriseerd door mislukkingen in de landbouw die door de sovjetmedia vermeld werden als het resultaat van slecht weer. Dit droeg zeker niet bij aan zijn status. Hij had niets aanbevelendswaardigs gedaan dat hem boven al de anderen deed uitsteken."

Ook een artikel in TIME EUROPE van 4 januari 1998 bevestigd dat Romanov de voornaamste kandidaat was voor de hoogste baan.

Maar Gorbatsjov lijkt zijn tegenstanders uitgemanoeuvreerd te hebben. Hij slaagde daarin omdat Tsjernenko stierf op een moment dat zijn belangrijkste rivalen buiten de stad waren. Gebeurde dit door puur geluk op het juiste tijdstip of was het zo gepland, zoals Romanov lijkt te suggereren met zijn vraag: "Was het tijdstip van Tsjernenko's dood wel toeval?"

Het lijdt geen twijfel dat Tsjernenko erg ziek was en dat hij in zijn laatste maanden lang in het ziekenhuis verbleef. Zijn dood kwam daarom niet geheel onverwachts. Het sovjetnieuwsbureau TASS vermeldde later de tekst van het medische bulletin waarin stond dat hij onder meer leed aan een zwakke lever en een zwak hart en dat hij daaraan gestorven was. Maar dokters hebben nogal wat controle over het tijdstip van iemands dood en Romanov kan inderdaad weleens gelijk hebben als hij suggereert dat de timing niet helemaal 'toevallig' was.

Tom Paine (3) schrijft het volgende over Gorbatsjov in de 'Cold War Series: Ten Years After':

"Om zijn rivalen in het politbureau te verslaan deed Gorbatsjov al het mogelijke om ze, zeer onjuist trouwens, te brandmerken als reactionairen en Stalinisten. Met deze acties ruïneerde hij de sovjeteconomie, moedigde de nationaliteiten aan tegen zijn vijanden op te rijzen, en brak onbewust (4) het sovjetblok op in een poging communistsche leiders die zijn rivalen in Rusland steunden te verwijderen. En uiteindelijk, in april van 1991, begon hij het proces de Sovjet-Unie zelf te ontbinden, door gesprekken aan te gaan over een nieuw soort Unie. Dit laatste om een poging van het Centraal Comité om hem de macht te ontnemen, te doen mislukken."

Het is niet verassend dat Romanov geen goed woord over heeft voor Gorbatsjov. "Hij zal voor zijn zonden betalen! Ik kan het smoel van dit zwijn niet uitstaan! Hij is een verrader! Een verrader van het vaderland! Hij jengelt dat niemand hem hier bedankt, over hoe ondankbaar de Russen tegen hem zijn. Naar de hel met Gorbatsjov. Hij begon deze ramp. Hij was catastrofaal, een boer die geen recht had naar de grote stad te komen...." (1)

"En", zo schrijft Andrew Meier in zijn boek 'Black Earth': "Romanov, nu een oude gepensioneerde man en ver verwijderd van zijn voormalig leven tussen de elite van de Partij, echoot het klaaglied van vele gewone mensen in Rusland. In de jaren na de val van de Sovjet-Unie vond hij gezelschap. Romanov had nu geen enkele macht, maar vond troost in de wetenschap dat miljoenen Russen zijn mening deelden. Zijn grootste overtuiging - het was voorheen beter - was het motto van zijn generatie geworden. En het stille geheim, dat alleen met zachte stemmen door de opkomende jonge hervormers wordt toegegeven, was dat zij gelijk hadden. Voor velen van zijn generatie, was het voorheen beter -- voor hun."

NOTEN:
(1) Uit het boek 'Black Earth', hoofdstuk I-5, door Andrew Meier.
(2) NY Transfer News Service, 1992, artikel van Sam Marcy, 'The Collapse of the USSR and the Destiny of Socialism'.
(3) Tom Paine is uitgever van Public Interest Journal.
(4) Persoonlijk geloof ik niet dat de afbraak van het Sovjetblok en de Sovjet-Unie 'onbewust' gebeurde. Integendeel. Het was al jarenlang gepland door Gorbatsjov, Alexander Yakovlev en anderen. (W.R.)