Door Mimoun Boukiour *

KERKRADE, 20 januari 2004 - Nog geen drie dagen rust kreeg docent Van Wieren voordat er weer wild werd gespeculeerd over de "ware toedracht" van zijn dood. Nova, sowieso niet gerenommeerd om een objectieve aanpak, bestempelde Van Wieren meteen als het zoveelste slachtoffer van een onzichtbare cultuur-oorlog. Het is niet toevallig dat er in het programma juist een cultuursocioloog werd uitgenodigd. Bij deze keus van de redactie van Nova kan men echter een hoop vraagtekens zetten. Het geheel wordt namelijk gepresenteerd als lag het motief van de moord in de culturele achtergrond van de verdachte. Natuurlijk is dit soort stemmingmakerij voor Nova niets nieuws, maar de vraag rijst nu: Is de moord van Van Wieren het gevolg van fundamentele cultuurverschillen? Om een vergelijk te maken: na de dood van Fortuyn werd geroepen dat de kogel van links kwam... Kwam in dit geval de kogel uit het Oosten?

Vooralsnog is er nog weinig bekend over Murat D. In hoeverre was hij daadwerkelijk kind van een "Oosterse cultuur van eer en schaamte" in plaats van een "Westerse cultuur van boete en schuld", respectievelijk "zij" en "wij" genoemd in de uitzending? In het programma is deze vraag niet gesteld. Voor het gemak is ervan uitgegaan dat de verdachte zeker geen Westerse opvoeding moet hebben genoten. Daarmee werd handig het gevaar ontweken dat de cultuursocioloog zich buitenspel zou zetten. Nee, Murat voelde zich in zijn eer aangetast en haalde bloedwraak bij de heer Van Wieren, zoals zijn cultuur hem dat voorschreef.

De cultuursocioloog bleek hier nogal selectief om te gaan met het begrip "de cultuur van eer en schaamte". Wat niet vermeld werd was dat in deze cultuur wel degelijk beschikking is over een autoriteit met wetten en gezagshandhavers. Leden van de samenleving staan ook als ze in hun eer zijn aangetast niet boven de wet. Van het toestaan van moord is in deze cultuur zeker geen sprake. Weliswaar speelt eer een belangrijke rol, het geldt niet als argument om mensen zomaar neer te kunnen schieten. Net zo min als in de Westerse cultuur is er sprake van een willekeurig geweldsprincipe. Een ander aspect waar de socioloog met zevenmijlslaarzen overheen stapt is de rol van leraren in de Oosterse cultuur. Leraren worden namelijk gezien als autoriteit, een machtsfiguur. Net zo als arts en geestelijke dienen deze mensen gerespecteerd worden. Murat D. zondigde tegen dit cultureel gegeven, wat de culturele factor enigszins op losse schroeven zet. Tenslotte kan ook nog opgemerkt worden dat de vermoedelijke dader zich juist in een fase van zijn leven bevond waarin velen zich juist afzetten tegen culturele voorschriften. De vraag is maar in welke mate deze adolescent ook echt doordrongen was van zijn cultuur.

Door de grote nadruk op cultuur in het programma werd (on)bewust gesuggereerd dat een leraar niets te vrezen heeft voor iemand met dezelfde culturele achtergrond. De schietpartijen in Erfurt, Duitsland en op enkele Amerikaanse scholen geven een ander beeld. Ook in deze landen is er sprake van verschillende culturen op school. Het is dus niet zo dat een leraar zuiver slachtoffer kan worden van een leerling met een andere culturele achtergrond. Wederom iets waar verder niet op ingegaan werd. Ook werden de reacties in deze landen niet genoemd. Na de schietpartijen werd namelijk veel aandacht besteed aan de invloed van gewelddadige films en computerspellen en popliedjes waarin geweld geromantiseerd word. Dit heeft geleid tot strengere wetgeving met betrekking tot de beschikbaarheid van deze producten voor de jeugd. Vreemd genoeg schijnt de cultuursocioloog zich helemaal niet bewust te zijn van deze ontwikkelingen, terwijl zowel de Amerikaanse als de Duitse politiek het belangrijk genoeg vonden voor herziening van de wet.

Een ander aspect is terug te voeren op het "daderprofiel" zoals dat in de uitzending geschetst is. Murat D. werd in feite weergegeven als "een cultuur". "Wij", zijnde de Westerse cultuur versus "Zij", de Oosterse cultuur. Met andere woorden, Murat verschilt slechts in cultuur van de rest van de bevolking, in alle andere opzichten is hij aan ons. Alleen zijn "deviante cultuur" heeft hem tot de daad gedreven want veel meer komt niet in het "daderprofiel" van de socioloog voor. Daardoor wordt nogal wat geïnsinueerd, namelijk dat de verdachte psychisch stabiel is en op het tijdstip van handelen volledig van zichzelf bewust was. Het betrof in deze zaak dus geen labiele leerling die helemaal over de rooie een pistool afvuurde op een leraar, nee, het betrof hier een cultuurclash.

Een onderbouwing van deze generalisatie is in het programma nergens gegeven. Geen voorbeelden uit het verleden die een systeem zouden kunnen aangeven. Geen voorbeelden uit andere landen met vergelijkbare voorvallen. Helemaal niets. In de uitzending was Murat geen mens die in een woede-aanval iets gedaan heeft waarvoor hij nu waarschijnlijk de prijs gaat betalen. Hij was vertegenwoordiger van een complete cultuur en de waarden en normen daarin. Een cultuur die in de concurrentiestrijd met de Westerse cultuur het leven van normale leraar heeft geëist, in een normale school.

Ook de premisse dat "wij" en "zij" zuiver op culturele aspecten verschillen is maar moeilijk te onderbouwen. Op sociaal en educatief gebied kijken allochtonen nog altijd tegen een achterstand op. Ook op economisch gebied is dit het geval zoals getoond in dezelfde Nova-aflevering. Een mogelijke invloed van deze maatschappelijk zwakkere structuur werd in het programma geheel buiten beschouwing gelaten. Juist iets waar men van zou zeggen dat een socioloog hier interessante opmerkingen over zou kunnen maken. Het trieste is dat daardoor bewust of onbewust de indruk gewekt werd dat deze aspecten geen invloed hebben gehad op bijvoorbeeld het verwerven van het moordwapen door de verdachte. Terwijl er in grote steden juist veel aandacht is voor criminaliteit en sociale problemen, deed men in het programma alsof slechts cultuur telde.

Bovenstaande duidt erop dat er in sommige media nog altijd sprake is van een allergische reactie wanneer een allochtoon betrokken is bij een misdaad. Dat ook allochtonen mensen zijn met een heleboel dimensies wordt vergeten of verdoezeld. Er wordt gedaan alsof allochtonen in Nederland slaafs alle regels van hun cultuur opvolgen en daarbuiten geen sociaal of emotioneel leven hebben. Met name jongeren in het middelpunt van hun sociale en emotionele ontwikkeling worden dan vaak gezien als vertegenwoordigers van een cultuur die veel sterker leeft bij hun ouders dan bij hun. De conclusie wordt in feite gemaakt, en programma’s als Nova zorgen voor "experts" die er voor ons naar toe kunnen redeneren. Persoonlijk hecht ik meer waarde aan uitspraken van degenen die Van Wieren kenden: "Tegen waanzin kunnen wij ons niet wapenen. Dit afschuwelijke incident had overal, in elke stad of dorp, op elke plek kunnen plaatsvinden."

* Mimoun Boukiour is student Gezondheidswetenschappen, Universiteit Maastricht.