Door Chris Steijvers.

En daar was hij weer, de miljoenennota. Zoals ieder jaar trouw op de derde dinsdag van september, alleen dit jaar al in een zeer vroeg stadium uitgelekt. Bijna ieder ministerie had de belangrijkste beleidsvoornemens al uitgebreid onder de aandacht gebracht en als klap op de vuurpijl kon de pers ook nog eens de hand leggen op een concept van de nota. Al met al was er op prinsjesdag dus niets nieuws meer te melden.

Met de termen waar het in de ogen van het huidige kabinet allemaal om draait, worden we al maanden om de oren geslagen. Productiviteitsverhoging, concurrentiepositie, groei, innovatie, vergrijzing, arbeidsparticipatie, begrotingstekort, kenniseconomie, structureel veranderen en ga zo maar door. Alleen het woord "vertrouwen" was nieuw. Het is ook geen wonder dat er nu zo'n nadruk op vertrouwen wordt gelegd, volgens de opinieonderzoeken is er maar zelden een Nederlandse regering geweest die zo weinig vertrouwen bij de bevolking opriep als de huidige ploeg Balkenende.

Uiteraard wordt er van alle kanten zinvolle kritiek op het regeringsbeleid aangedragen. Zelfs de werkgeversorganisaties en het Centraal Planbureau zijn het op belangrijke onderdelen hartgrondig oneens met dit kabinet. De constatering dat met het nu ingezette beleid de economische problemen eerder zullen verergeren dan verbeteren, is op zich natuurlijk juist. De breuk tussen kabinet en vakbeweging en het verstoren van het overlegmodel van het kabinet met organisaties zoals de Vereniging Nederlandse Gemeenten wordt algemeen als overbodig gezien.

Toch gaat het daar allemaal niet om. De breuk met de vakbeweging en ook de verheviging van de oppositie in de Tweede Kamer moeten we met een ruime schep zout nemen. Een van de gangmakers van dit kabinet, minister De Geus van Sociale Zaken, is immers van huis uit vakbondsman. De huidige voorzitter van de FNV De Waal liep zich, toen er nog sprake was van een kabinet dat uit CDA en PvdA zou gaan bestaan, al warm voor de post die De Geus nu inneemt. En geloof maar dat wanneer De Waal nu daadwerkelijk minister van Sociale Zaken zou zijn geweest, hij dezelfde maatregelen zou nemen die nu door De Geus worden genomen.
Evenzo is het met de oppositie van de PvdA. Nu schreeuwen ze moord en brand dat de WAO wordt afgebroken, ze vergeten dat hun toenmalige staatssecretaris van Sociale Zaken Terveld met die afbraak is begonnen. De door deskundigen en belanghebbende fel bekritiseerde bezuinigingen in de jeugdzorg met als gevolg minder groepsleiders, meer jongeren in één cel en het in de gevangenis opsluiten van jongeren die geen delict hebben gepleegd, zijn vastgesteld door het tweede paarse kabinet waar de PvdA deel van uit maakte.

Toen ik onlangs bij de visboer een zoute haring kocht, zei een oude vrouw tegen me: "Hap er nog maar eens lekker in jongen, straks kan het niet meer, Colijn is weer terug". Het is inderdaad treffend. De grote structurele werkloosheid van de dertiger jaren, die door het beleid van de toenmalige regering alleen maar werd aangewakkerd, doet zich ook nu weer voor. Zelfs De Geus moet erkennen dat er bij onveranderd beleid in het jaar 2020 maar liefst 2 miljoen Nederlanders niet meer aan de bak zullen komen. Tegenover de groeiende groep arme Nederlanders, zelfs de middeninkomens beginnen al te klagen dat ze niet meer rond kunnen komen, staat een kleinere maar eveneens groeiende groep die zo rijk is dat ze hun geld niet eens meer kunnen uitgeven. Dat was onder het bewind van Colijn ook het geval. De pogingen die door de politieke elite worden ondernomen om het ongenoegen onder de bevolking af te wentelen op onschuldige slachtoffers zijn eveneens niet veranderd. Toen kregen de joden de volle laag, nu zijn het de moslims. Zelfs de oproep aan de bevolking in de troonrede om vertrouwen te hebben, lijkt wel van Colijn overgenomen. Colijn deelde immers aan de Nederlanders mee dat ze "rustig konden gaan slapen" (vaak wordt gedacht dat hij dat aan de vooravond van de tweede wereldoorlog zei, maar hij zei het in werkelijkheid jaren daarvoor met de bedoeling zijn destructieve economische beleid te verkopen). Er zijn commentatoren die een regelrechte lijn trekken tussen Colijn en Balkenende, niet alleen vanwege hun regeringsbeleid, maar ook omdat ze beide uit een Calvinistisch nest stammen. Benepenheid, zuinigheid en een schijnheilig beroep op waarden en normen, dat zijn toch wel de in het oogspringende negatieve kenmerken van deze interpretatie van het christendom.

Het beleid van Colijn heeft geen economische opleving gebracht. Alleen de landen die de theorie van Keynes (koopkracht bevorderen door de overheidsuitgaven te verhogen en de daarbij oplopende begrotingstekorten tijdelijk voor lief nemen) toepasten zijn er wat gunstiger uitgesprongen. De tegenbegrotingen van de oppositie gaan ook die kant op, ook al willen ze zich blijkbaar niet bezondigen aan oplopende begrotingstekorten. Daarbij beroepen ze zich er wel op dat zij, in tegenstelling tot het kabinet, structurele veranderingen in touw zetten. Dat is echter niet zo, zelfs Keynes biedt geen structurele oplossing.

De kern van het probleem zit in de vrijemarktideologie. Zolang de mensen blijven geloven in het bestaan van een vrije markt, zal er niets veranderen in de steeds weer optredende golfbeweging van hoog- en laagconjuncturen. De vrijemarktideologen ontkennen dat de mens economische processen in zijn greep heeft. Ze doen het voorkomen alsof iedereen is overgeleverd aan economische wetmatigheden die los van menselijk handelen staan. In werkelijkheid worden economische processen echter voor het grootste deel bepaald door mensen van vlees en bloed, namelijk de eigenaren van de productiemiddelen en hun handlangers.

Wanneer deze eigenaren van de productiemiddelen alleen maar geldelijk gewin nastreven, wat meestal het geval is, dan hoeven we ons er niet over te verwonderen dat er aan belangrijke menselijke behoeften niet wordt tegemoet gekomen. Dan hebben we inderdaad een samenleving waar enerzijds werk dat maatschappelijk uiterst zinvol is (gezondheidszorg, openbaar vervoer, woningbouw, onderhoud van de publieke ruimte, rechtspraak etc) niet wordt uitgevoerd omdat het geen of niet genoeg geldelijk gewin oplevert. Een samenleving waar zowel de meest geavanceerde vernietigingswapens als volkomen overbodige consumptieartikelen worden geproduceerd omdat dat voor een kleine elite veel geld in het laatje brengt. Een samenleving waar een groot deel van de beroepsbevolking, zowel hoog als laag opgeleid, aan de kant staat en buitengesloten wordt omdat ze niets te bieden hebben waarmee ze de winsthonger van de miljardairs kunnen stillen.

Het kabinet Balkenende is zich terdege bewust van de maatschappelijke onrust die broeit ten gevolge van het heersende vrijemarktfundamentalisme. Men tracht deze onrust te bestrijden met het bekende waarden- en normenoffensief. Het ziet er echter niet naar uit dat het kabinet veel vertrouwen heeft in deze aanpak. De bouw van nieuwe gevangeniscellen en de afbraak van het strafprocesrecht gaan ondertussen immers gestaag door.

Een door straatprotesten en stakingen geforceerde kabinetscrisis zal op dit moment ook weinig oplossen. In plaats van de moderne versie van Colijn kunnen we hooguit een andere handlanger van de eigenaren van de productiemiddelen als premier krijgen. Voordat Bos immers PvdA-leider werd, had hij een prachtige loopbaan bij Shell, een van de grootste multinationals.

Toch is het natuurlijk van het grootste belang dat de mensen zich niet neerleggen bij de gang van zaken. Georganiseerd verzet is en blijft de enige mogelijkheid om het tij te keren. De demonstratie van 2 oktober in Amsterdam kan een goed begin zijn.

Kom daarom op 2 oktober naar Amsterdam.