de Volkskrant, Economie, 18 oktober 2003.

Column
Frank Kalshoven.

Dat kabinet, werkgevers en vakbeweging deze week tijdens het Najaarsoverleg een sociaal akkoord sloten, is een waarde op zich: dat is achter de rug. Het gezicht van het poldermodel is gered, en dat vinden de deelnemers zelf heel belangrijk. Gefeliciteerd. Maar de vraag is natuurlijk ook: wie wint, wie verliest? Kan uit de inhoud van het akkoord worden afgeleid hoe de krachtsverhoudingen liggen, dezer dagen?

Het korte antwoord is: ja, de vakbeweging verliest, het kabinet wint, en de werkgevers zijn de lachende derde. En voor de toekomst van de sociale zekerheid lost dat allemaal niets op.

Kijk voor een langer antwoord naar de inhoud van het akkoord. Het kabinet vroeg en kreeg loonmatiging gedurende twee jaar. De CAO-loonstijging (voor nieuwe CAO's) is in 2004 nul en in 2005 bijna nul; de vakbeweging mag alleen incidentele, resultaatafhankelijke extra beloningen eisen. Natuurlijk kun je over de waarde van deze toezegging twisten - door de rap oplopende werkloosheid neemt de onderhandelingsmacht van de vakbeweging af - maar het is in elk geval concreet resultaat: het gaat over euro's op de loonstrook van werknemers en de resultatenrekening van bedrijven. Dat een groot aantal kaderleden van FNV Bondgenoten - de grote bond voor de marktsector - fel tegen het akkoord is, geeft in elk geval aan dat de loonafspraken worden gevoeld als het betalen van een (te) hoge prijs.

Tegenover deze concessie staan enkele tegemoetkomingen van het kabinet. Deze hebben bijna allemaal gemeen dat ze van papier zijn. Er is een werkelijkheid van nu, het kabinet bedacht een andere werkelijkheid voor 2005 of 2006, en de concessie bestaat eruit dat het kabinet die bedachte werkelijkheid aanpast, uitstelt, of onderwerp maakt van nader overleg. Dat gaat meestal over sociale zekerheid.

Neem de WW. De werkelijkheid van nu is dat werknemers die worden ontslagen bovenop hun werkloosheidsuitkering van hun werkgever een bedrag meekrijgen, via een sociaal plan (collectief) of de kantonrechtersformule (individueel). Het kabinet bedacht een andere werkelijkheid: een wereld waarin dat extra bedrag van de werkgever zou worden gekort op de werkloosheidsuitkering. De concessie bestaat er nu uit dat deze bedachte wereld niet zal zijn: alles blijft bij het oude.

Fijn concessies doen, denkt u. U heeft gelijk. En dan is die WW-kwestie tenminste echt van tafel. Da's vaker anders.

Het kabinet bedacht dat de fiscale aftrek van premies voor VUT en prepensioen in 2005 moest worden beëindigd en dat er een levensloopregeling moest worden ingevoerd. De concessie bestaat er in dit geval uit dat zowel het zuur als het zoet wordt 'aangehouden' en dat er zal worden 'overlegd' tussen kabinet, werkgevers en vakbeweging opdat er per 1 januari 2006 een nieuw systeem kan worden ingevoerd. De bedachte werkelijkheid lost hier niet eens op, maar blijft helder zichtbaar boven de markt zweven. En er zijn veel voorbeelden van dit soort concessies (ook inzake de WAO), dan van de soort waarin de bedachte werkelijkheid is verdwenen.

Is er van de kant van het kabinet dan werkelijk helemaal niets concreet? Jawel, Zalm stort 200 miljoen euro in het Ziekenfonds om de stijging van de nominale ziekenfondspremie te beperken. Punt.

Ik zie twee redenen waarom de vakbeweging wel moest instemmen met een akkoord waarin zo weinig is binnengehaald. Iets gemerkt van de hete herfst die ons door de FNV vanaf mei in het vooruitzicht was gesteld? Ik ook niet. We waren getuige van wat kleinschalige acties waarvan een deel ook nog is mislukt: de NS voorkwam een landelijke spoorstaking, een actie met stapvoets rijdende vrachtwagens bij Utrecht leidde, volgens de filemelders van de ANWB, tot een afname van de gebruikelijke verkeersstremming. Blijkbaar bestaat er, ook bij FNV-leden, weinig actiedrang, of is de FNV niet langer in staat de leden te mobiliseren.

De tweede reden is zorgelijker: de 'dossiers' die in zo'n najaarsoverleg voorliggen zijn belangrijk maar nagenoeg onbegrijpelijk voor burgers die een eigen leven leiden. Wie kan het iets schelen dat het kabinet de Sociaal Economische Raad advies zal vragen over de 'aangekondigde Extra Garantieregeling Beroepsrisico's'? Waar gaat dat in vredesnaam over? Helpt deze Haagse techno-praat enerzijds verklaren waarom de vakbeweging moeite heeft leden te mobiliseren, anderzijds duidt het op (Haags) onvermogen (en dan vooral van de oppositie) om de kwestie van de sociale zekerheid te politiseren.

Het kabinet namelijk wil de sociale zekerheid (verder) terugsnijden. Dat kan met goed fatsoen alleen (nog) als je daar een fundamentele discussie over voert: welk stelsel past bij de 21ste eeuw? Wie verzekert zich waar tegen welke risico's? Het kabinet gaat dit debat uit de weg, technocratiseert de bezuinigingen, en wint het armpje drukken in het Najaarsoverleg.

Prima. Maar ik blijf met de vraag zitten: wanneer wordt er nu eens fundamenteel over de sociale zekerheid gesproken?

Copyright: de Volkskrant