Het arbeidsrecht onder vuur!

Eind december 2006 liep het overleg binnen de Sociaal economische Raad op de klippen over een rapport voor een herziening van het ontslagrecht. De Nederlandse vakbeweging wilde niet mee marcheren. Wat is er aan de hand?
Bij de Europese Unie is een offensief voor nog meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt ingezet.
Het is één van de wegen die genomen worden, om de doelstellingen van de Lissabonstrategie te bewerkstelligen. Het Groenboek van de Europese kommissie verpakt dit als een eerlijke deal: het arbeidsrecht biedt teveel bescherming aan vaste werkers en te weinig aan de werkers met een flexibel contract. Er moet “flexicurity” komen, flexibiliteit en zekerheid, is datgene wat ons wordt voorgehouden.

In maart 2000 beslisten de 15 toenmalige staats- en regeringsleiders van de Europese Unie in Lissabon om een ambitieuze strategie te lanceren, die de Europese Unie tegen 2010 tot de “meest competitieve en dynamische kenniseconomie ter wereld zou maken, die in staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang”.
Concreet betekent dit dat de Europese Unie de Verenigde Staten moeten voorbijsteken, terwijl deze laatste heeft gesteld in de 21ste eeuw geen enkele supermacht naast zich te dulden. De VS houden hun superioriteit in stand door militaire overmacht, die haar op haar beurt voorziet van technologische voorsprong. Gigantische militaire uitgaven trekken het wetenschappelijk onderzoek op gang en de meest prestigieuze universiteiten werken intens samen met de oorlogsmonopolies. De superioriteit van de VS is verder gebaseerd op een hoge productiviteit, een zeer hoge flexibiliteit, een grote lage loonsector en een zeer lage sociale bescherming. Geen vakbondsmacht. Onderwijl staat de handelsbalans van de VS wel zwaar in het rood.
Terwijl in Europa de krachten worden gebundeld om de VS voorbij te steken, bundelen de VS alle krachten om hun voorsprong te behouden.

Europa wil de flexibiliteit in een nog hogere versnelling schakelen, omdat dat in de wedloop met de VS de arbeidsmarkt één van de beslissende factoren is. De Amerikaanse arbeidsmarkt wordt gekenmerkt door een veel groter verloop en mobiliteit, minder afdankingsbelemmeringen (hire and fire), langere werktijden, minder sociale bescherming en dus ook veel lagere indirecte loonkosten.
De Europese ondernemersorganisaties en hun lobbygroepen hebben deze feiten reeds herhaaldelijk onder de aandacht gebracht.

Onder voorzitterschap van Wim Kok, produceerde een Europese werkgroep “Werkgelegenheid” een rapport dat werd voorgelegd aan de Europese Raad. De werkgroep constateert kort gezegd, dat er een tweedeling op de arbeidsmarkt is ontstaan tussen “insiders” en “outsiders” op de arbeidsmarkt, insiders zijn diegenen met een relatief vast arbeidscontract, outsiders zijn werklozen, mensen met onzekere informele banen, mensen die buiten het arbeidsproces staan.
De Werkgroep adviseert nu om de verschillen tussen insiders en outsiders te minimaliseren of op te heffen, door de standaardcontracten te veranderen! Dit door de opzegtermijnen, kosten procedures bij individueel en collectief ontslag drastisch te minderen, door de definitie van onrechtvaardig ontslag te herzien en zo nodige andere noodzakelijke veranderingen door te voeren.

De oplossing om het verschil tussen in- en outsiders op te heffen? De vaste jobs eveneens flexibel maken, de vaste standaardcontracten flexibiliseren inzake opzeg, kosten en procedures bij individueel en collectief ontslag! Dat is tevens de grote boodschap van het Europese “Groenboek” dienaangaande! Met nadere woorden insiders ook outsiders maken!
Het Groenboek wil de aanpasbaarheid, beschikbaarheid, mobiliteit en flexibiliteit tot ordewoorden verheffen. De arbeidsmarkt volgens de Lissabonstrategie en om dat maximaal te realiseren moet het arbeidsrecht “gemoderniseerd” worden.

De werkende bevolking heeft enige bescherming veroverd tegen ontslag, tegen onregelmatige en lange werktijden en tegen mensonwaardige arbeidsvoorwaarden. Dit alles werd vastgelegd in wetten, collectieve overeenkomsten en vaste arbeidscontracten. Volgens het Groenboek beantwoordt dit arbeidsrecht niet meer aan de noden van vandaag. Het is te strak, te duur en biedt teveel bescherming. De Europese kommissie wil het referentiekader omkeren: het zijn de noden van het kapitaal die de grenzen van het arbeidsrecht moeten bepalen! Ondernemingen moeten snel kunnen inspelen op de vraag, de loonkosten moeten competitief zijn, de bedrijven moeten soepel kunnen aanwerven en vooral ook afdanken. Dat is het hoofddoel van de “flexicurity-agenda”.

Wat dus op stapel staat is een massale ingreep van de Europese instellingen in de sociale relaties en een ongebreidelde deregulering van de arbeidsvoorwaarden. Om de zaak beter te kunnen verkopen bedekt de Europese kommissie haar ingreep met een laagje “security”.
Die “security” wil een grotere flexibiliteit mogelijk maken om daardoor zogenaamd meer arbeidszekerheid te verschaffen. Van de ene baan dus in de andere stappen.
De werkers met een vast arbeidscontract kunnen zich verwachten aan een offensief tegen ontslagbescherming, tegen lange opzegtermijnen en hoge ontslagvergoedingen.
Hoofddoel is flexibilisering van het “standaardcontract”.
De security moet jobzekerheid vervangen door werkzekerheid: je verliest sneller je job, maar je vindt sneller terug werk. De redenering is: sneller afdanken leidt tot sneller aanwerven. Al te beschermende arbeidsvoorwaarden kunnen werkgevers ervan weerhouden mensen in dienst te nemen, wanneer de economie opleeft.
De oorzaak van de werkloosheid wordt dus gelegd bij de bescherming van diegenen die werk hebben! Het wordt voorgesteld alsof de werkgevers niets liever doen dan aanwerven, maar dat zij daarin belemmerd worden door de bescherming ingevolge loodzware arbeidswetten!

Het Groenboek legt daarbij de nadruk op het individuele aspect van het arbeidsrecht en niet zozeer op de kwesties inzake het collectieve arbeidsrecht.
Het is een duidelijke tendens om langs flexibilisering van het individuele arbeidscontract, dat de betrekkingen tussen de werkgever en de werknemer regelt, de collectieve rechten te ondergraven! Het is echter even duidelijk dat het Groenboek alle bronnen van het arbeidsrecht viseert, zowel de wetten, de Cao’s als de arbeidscontracten. De herziening van het ontslagrecht vraagt een aanpassing van de collectieve bescherming!
Europese vakbonden hebben reeds terecht protest aangetekend tegen het onttrekken van dergelijke materies aan het sociaal overleg en het buitenspel zetten van de vakbonden. Hun standpunt is duidelijk: in een toestand van groeiende onzekerheid en nieuwe arbeidsrelaties moet in de eerste plaats bekeken worden hoe de collectieve bescherming kan verstrekt worden, hoe de minimumcriteria voor heel Europa kunnen opgetrokken worden, hetgeen niet de opzet is van het Groenboek.

Flexicurity: staat voor flexibiliteit en security.
Flexibiliteit voor wat betreft arbeidscontracten, werktijden, statuten en ontslagregeling; een soepele arbeidsmarkt met een maximum aan activeringsbeleid en levenslang van werk veranderen.
Security: minimumregels voor flexibele contracten, werktijden en ontslagregeling. De activering moet er voor zorgen dat de afgedankte werknemers weer snel een job hebben en de overgangsbarrières die de overgang tussen jobs bemoeilijken moeten verdwijnen. Dit laatste wil zeggen dat er bescherming moet blijven door een aangepaste sociale zekerheid. Levenslang leren moet worden aangemoedigd.
De Europese kommissie loopt hoog op met het security-aspect. Wie afgedankt wordt moet “zekerheid” hebben dat hij of zij opnieuw werk vindt en zijn sociale rechten behoudt.
Wie kan er immers tegen zijn dat werklozen snel werk vinden? Wie kan er tegen zijn dat werklozen recht hebben op vorming en begeleiding? De hele vraag is: welk werk, tegen welk loon en voor hoelang? Vaste jobs worden onzekere jobs. Het aantal onzekere jobs wordt groter! Levenslang leren, begeleiding en vorming verwerpen? Natuurlijk niet, maar het huidige activeringsbeleid staat niet garant voor een beter aanbod van volwaardige arbeidsplaatsen. Dat is een centraal knooppunt en dat heeft alles te maken met de economische wetmatigheden van het kapitalisme.
Het activeringsbeleid zorgt inderdaad voor daling van de werkloosheid, maar dan wel door het massaal scheppen van onzekere en marginale jobs.

De Europese kommissie diept overigens twee modellen op: Denemarken en Nederland! Elk model dient om één specifiek aspect te promoten, niet om de gehele complexiteit van het model en dus ook om zijn reële sociale verworvenheden te kopiëren! In het geval van Denemarken gaat het om versoepeling van het ontslagrecht voor vaste werknemers, in het geval van Nederland om de veralgemening van flexibele jobs, tijdelijke contracten en deeltijds werk.

In Denemarken maken de werkgevers ten volle gebruik van de vrijheid tot afdanken. Er bestaat in Denemarken geen minimumloon, wie niet “voldoet” wordt zonder verweer aan de deur gezet, een groot aantal werkers komen terecht in zeer slecht betaalde jobs. De werkloosheidsuitkering is 1 jaar en wie langer dan 1 jaar werkloos is krijgt een “gesubsidieerde” baan, voor 6 maanden en wordt daarna vervangen door een andere gesubsidieerde werker.
Denemarken is het land met de meeste verdoken werkloosheid. Een brede groep van werknemers schommelt permanent aan de rand van de arbeidsmarkt of erbuiten!

In Nederland bestaat nog een striktere ontslagregeling maar die regeling wordt nu bedreigd.
De arbeidstijdenwet werd al flink versoepeld.
Nederland staat model voor de flexibele arbeidscontracten. Nederland is een kampioen van het aantal deeltijdse banen. Nederland koos in 1982 voor de weg van de lage lonen en de deeltijdse arbeid. Deeltijdse banen zijn kleinere jobs die evenwel niet noodzakelijk onzeker zijn. Nederland versoepelde de wetgeving m.b.t. uitzendwerk in 1999 en ligt nu op kop voor wat betreft tijdelijke contracten en is samen met het Verenigd Koninkrijk de koptrekker van de uitzendarbeid in Europa.

De Europese Unie probeert haar achterstand tegenover de VS in te halen door liberalisering, privatisering en de afbouw van het sociale stelsel. Voor de Europese sociaaldemocraten is het een constante zorg om de “mythe” van de welvaartstaat in stand te houden. Zij trachten de illusie in stand te houden dat er uiteindelijk niet geraakt wordt aan het “Europese sociaal-model”, dat enkel maar gemoderniseerd wordt.

In Nederland werd per 1 april een nieuwe arbeidstijdenwet aangenomen, in de praktijk betekent deze wet dat er opnieuw zoveel uren mogen gewerkt worden per week als in 1870!
Een versoepeling van de maximum arbeidsduur, van de overuren, van het zondagwerk en van het nachtwerk De maximum werktijd per dag wordt verhoogd van 10 naar 12 uur!

Het gevolg van het Europese beleid is in de praktijk hoe dan ook een snelle veramerikanisering van de arbeidsmarkt, de introductie van de Amerikaanse hire and fire praktijken en de enorme uitbreiding van de flexibiliteit, zowel intern in de bedrijven (arbeidstijden, tijdelijke contracten) als extern (onderaanneming en uitzendarbeid). Dit alles oefent druk uit op de lonen, de lage loonjobs breiden snel uit en het Amerikaanse verschijnsel van de working poor (ondanks een baan onder het minimum blijven) steekt ook in Europa de kop op. Dan is er nog de groei van een uitgesloten marginale laag in de maatschappij die in totale armoede leeft; terwijl de kloof met de superrijken alsmaar groter wordt.

Ondernemers, kapitaalbezitters, de multinationals zijn al langer over de landsgrenzen heen georganiseerd en mede daardoor zijn zij ook perfect in staat om de werkers in de verschillende landen tegen elkaar uit te spelen. Zij liggen aan de basis van het Verenigde Europa van het kapitaal, het ligt aan ons om aan een Democratisch Verenigd Sociaal Europa te werken!

Het in opbouw zijnde Europa zal, wanneer er niet krachtig tegen wordt opgetreden, alles behalve een democratisch en sociaal Europa worden. Bijna 70 procent van de wetgeving wordt nu al op Europees nivo gemaakt, zonder enige inspraak, in besloten kommissies. De Europese landen moeten deze Europese kaderwetten in eigen land toepasbaar maken. Het Europees parlement is in wezen een dure praatbarak zonder veel inspraak. Democratie is helemaal niet wat het huidige Europa werkelijk voor de ogen staat, integendeel!
De vrije meningsuiting en vrijheid van vereniging wordt momenteel zelfs al bedreigd middels de zogenaamde antiterrorisme wetgeving, een wetgeving die niet eens nodig is om terrorisme echt te bestrijden. Vandaag wordt de meningsvrijheid en de vrijheid van vereniging al bedreigd, morgen strafbaar?

Willen wij de mogelijkheden open houden om de sociale voorzieningen of verworvenheden te behouden, om de democratie te bewaren, om alsnog tegen de stroom in betere sociale voorzieningen af te dwingen, dan is het noodzakelijk om over de landsgrenzen heen te gaan organiseren, net zoals dat nu al gedaan wordt door diegenen die ons een asociaal Europa trachten op te dringen.

De vakbonden hebben bij dit alles een belangrijke opdracht, een opdracht die vanuit de basis zal moeten opgestart worden. Teveel is immers de huidige vakbondsleiding vermengd met diegenen die ons het a-democratische Europa van het kapitaal willen opdringen, daarom moet de vakbondsbasis zich dringend roeren.
Wie vecht kan winnen, wie zich bij voorbaat gewonnen geeft is bij voorbaat al verloren. Een andere wereld is mogelijk, maar daar moet je wel wat voor doen!

Luk Brusselaers
20/09/07