Oorlog en de vredesduif

van de redactie

Utrecht, 24 december 2001 - Waar veel mensen zo rond de kerstdagen weer vrede prediken, woedt de oorlog bij de Nederlandse Spoorwegen (NS) voort. Sinds het begin in 1999 zijn er diverse bestanden gesloten, maar deze bleken achteraf van generlei waarde. De agressor volhardde in zijn standpunten en maakte het tot een loopgravengevecht, waarin een aantal partijen zich inmiddels diep ingegraven heeft.

De vakbond FNV heeft zich achter de linies teruggetrokken en de gezamenlijke personeelscollectieven hebben een eenzijdige wapenstilstand afgekondigd en daarbij met hun alternatief een handreiking naar de agressor gedaan. Daar is inmiddels Han Noten (alias Kofi Annan, de Nobelprijswinnaar voor de vrede) binnengeloodst. Dit nieuwe gezicht leidde al vredesonderhandelingen in januari 2001, maar moet nu, de stellingen vanuit de toren overziend, zorgen dat alle partijen weer samen kunnen leven.

Een abstract begin voor het laatste verhaal over de toestand bij de spoorwegen in 2001. Amper een jaar geleden organiseerden de gezamenlijke collectieven nog een staking en volgde een niemand en nietsontziende strijd. Han Noten, directeur sinds 1 september 2001, overzag en analyseerde de situatie van het bedrijf in de afgelopen maanden. Hij legde dit vast in zijn bergrede, die hij uitdroeg naar betrokken partijen. Zijn analyse is scherp: er is een apathische houding; er is een directe relatie tussen de kwaliteit van werkbeleving en dienstverlening; het ontbreken van erkenning en herkenning van het personeel; de noodzaak van het realiseren van een bottum-up benadering; er is een krachtig signaal nodig. Dit zijn enige citaten uit zijn rede. De oorzaken heeft hij redelijk scherp, ook al blijken deze flink beïnvloed door zijn mededirectieleden. Met betrekking tot het ontwikkelen van een nieuw productiemodel zit hij er toch redelijk naast. Hij geeft ook ruiterlijk toe dat hier tegen nogal wat zere schenen geschopt wordt. Het is wel gedurfd meer verantwoordelijkheden decentraal neer te leggen, echter, de aannames dat het noodzakelijk is om materieel en dienstregeling centraal in te plannen, kunnen hem alleen zijn ingefluisterd door een kolonel uit zijn leger.

Wederom een abstract einde van een alinea, omdat zoals Noten zelf beweerde „er zo binnen het bedrijf gesproken wordt.” Waar het om gaat is een kwaliteitsverbetering en veiligheid, maar om die op alle niveaus te realiseren moeten er dingen echt breed bespreekbaar worden. Noten wil dit waarschijnlijk wel, maar heeft te maken met de onwil en de angst bij zijn mededirectieleden en het management. De lagere managementslagen zijn allen gehersenspoeld met het Bestemming Klant sausje, dat zeer autoritair door de trekkers van dat verhaal is opgediend. Vele kunnen niet zomaar terug; eigen verantwoordelijkheid bij lagere leidinggevenden en daardoor bij uitvoerenden, is door inhoudelijke gebreken in deze managementlaag niet aan de orde. Daarnaast huiveren directie en minister Netelenbos om toe te geven dat zowel de procesvereenvoudiging als het opdelen van de bijsturingsorganisatie volledig mislukt zijn. Een communicatiedeskundige bij RTL Z had er een korte analyse over: „Je moet durven zeggen wat je hebt fout gedaan en slecht nieuws kunnen brengen.” De NS, behalve Noten zelf dan, maken fout op fout met termen als: de weg naar boven is in zicht; 80% punctualiteit is echt realistisch; we hebben de oorzaken van de problemen (materieel en personeelstekort) in het afgelopen halfjaar glashelder gekregen en wij zijn niet de schuldigen, maar het komt door de infrastructuur die de overheid ter beschikking stelt. De erkenning waar Noten over spreekt moet ook de inhoud van de problemen bij de spoorwegen bespreekbaar maken. Daar is het bedrijf namelijk nog steeds in de ontkenningsfase en worden woorden als sabotage en boycot nog steeds gebruikt. Ook al zou dit voor een kleine groep gelden, er deugd dan in je aansturing van je personeel iets niet. Het is niet, zoals het CNV denkt, een actie om Huisinga weg te krijgen, want de actiebereidheid is namelijk tot ver onder het nulpunt gedaald. Er heerst binnen het bedrijf een gevoel van machteloosheid en apathie.

Als directeur Huisinga, directeur Boumeester van het reizigersonderdeel en het hoofd logistiek Smeets weg moeten, hebben zij dat aan zichzelf te wijten. Drie jaar als olifanten door een porseleinkast roeien en er blijft weinig porselein heel. Hun arrogante en ontkennende houding leidt hun eigen ondergang in. Daar moet Noten ook voor oppassen, want met zijn analyse van het ziekteverzuim, dat ging stijgen na de presentatie van het plan Bestemming Klant in 1999, durft hij ook geen man en paard te noemen. Dat dit komt door de verhoogde aandacht van de media voor de NS is een slappe conclusie. Het komt door de werkonzekerheid die daardoor ontstond en nog meer door de werkbeleving en teruglopende betrokkenheid. Alles was volgens dat plan in kannen en kruiken en ook niet meer te beïnvloeden. Het was volgens hen de enige juiste weg voor de spoorwegen, en dan ook niet het lef hebben dat dit plan nog terug te draaien is, haakt de initiatiefnemers pootje. Het niet bereiken van de 80% punctualiteit geeft alleen het laatste politieke zetje.

Als zelfs VVD-leider Dijkstal in openlijke verkiezingsretoriek stelt dat de verzelfstandiging moet worden teruggedraaid, loopt de laatste lucht uit de ballon. De puinhopen die na de oorlog overblijven, moeten in 2002 langzaam worden opgebouwd. Er is in drie jaar tijd veel kennis verloren gegaan. Veel werknemers hebben het bedrijf inmiddels verlaten of een plek uit de wind gekozen. Op puinhopen bouw je nooit hetzelfde terug. Aan de 'oude' NS-organisatie deugde ook een hoop niet. Wel kunnen we constateren dat de cultuur binnen de spoorwegen weerbarstiger is dan een Amerikaanse bedrijfsfilosofie duidelijk. 'De spoorwegen zijn van iedereen' maakt ook duidelijk dat de volksvertegenwoordigers hun zeggenschap terug moeten krijgen. Met Noten als president-directeur komt dat nieuwe productiemodel in 2002 er ook wel. Een goed voornemen voor het nieuwe jaar.