Door Luk Brusselaars

25-10-2010 - In augustus kondigde Raúl Castro ingrijpende economische hervormingen aan. In onze media was er veel rond te doen. Voor velen wordt met deze maatregelen het kapitalisme gedeeltelijk ingevoerd en is dit het einde van het Cubaanse model. Klopt dat? Hoe moeten we die maatregelen begrijpen?

WAT STAAT ER PRECIES TE GEBEUREN?

Tegen april 2011 zullen een half miljoen jobs worden geschrapt in de staatssector en later misschien nog eens zoveel. Het is de bedoeling die werkers over te plaatsen naar andere sectoren of ze te laten werken volgens andere statuten.

Recentelijk heeft de overheid in een aantal sectoren serieuze investeringen gedaan, o.a. de petroleumindustrie, de constructie, de biotechnologie. De farmaceutische industrie en het toerisme. Daar zal een belangrijk deel van de overtallige staatswerkers terecht kunnen. Wat de andere statuten betreft, wordt er gedacht aan coöperatieven, het werken voor eigen rekening, enz.

Bovendien zullen de regels worden versoepeld. De mensen die voor eigen rekening werken zullen geld kunnen lenen en genieten van sociale zekerheid, ze zullen mensen in dienst kunnen nemen en zullen contracten kunnen sluiten met de overheid. Maar uiteraard zullen ze ook belastingen betalen.

WORDEN DE MENSEN OP STRAAT GEZET?

Nee! In de geschiedenis van de Cubaanse revolutie werden de werkende mensen nog nooit in de steek gelaten, ook niet tijdens de meest moeilijke perioden. Dat zal ook nu niet gebeuren. Iedereen zal de kans krijgen om zich te herscholen en zal een nieuwe baan aangeboden krijgen, rekening houdende met de competenties van de betrokken werknemers. Het hele proces wordt mee begeleid door de vakbondscentrale CTC. Die zal er over waken dat het op een ordentelijke en sociale manier zal gebeuren.

WAAROM WORDEN DEZE MAATREGELEN DOORGEVOERD?

Na de val van de Sovjet Unie kende Cuba een nooit geziene economische crisis. Hele delen van de industrie werden kompleet ontwricht en werkten nog op een fractie van hun capaciteiten. Omdat er geen massale ontslagen volgden, zoals gebruikelijk is in een kapitalistische economie, ontstond er een hoge graad van onnodig werk: meer dan 20% van de werknemers in de overheidssector werd overtollig. Heel wat werknemers zaten met hun vingers te draaien.

Bovendien was het loon, dat in peso werd uitbetaald, praktisch waardeloos geworden in vergelijking met de dollar of de CUC (peso waar de toeristen mee betalen). Daarom namen nogal wat Cubanen hun toevlucht tot illegale activiteiten om aan extra CUC’s te geraken. Op korte termijn heeft de staat niet de middelen om voor een vijfde van zijn mensen nieuwe werkgelegenheid te scheppen.

Met de aangekondigde maatregelen wil men deze problemen en uitdagingen aanpakken. De bedoeling is vijfvoudig: de overtallige werknemers een nieuwe baan te bezorgen, de productie meer te decentraliseren, de lokale producenten meer autonomie te geven, heel wat ondergrondse economie legaliseren én belasten, en niet minder belangrijk, er voor zorgen dat de mensen hun job beschouwen als eerste bron om te voorzien in hun dagelijkse noden.

WAAROM WORDEN DIE MAATREGELEN PAS NU GENOMEN?

Tot aan de eerste helft van dit decennium was het voor de Cubaanse economie een kwestie van pompen of verzuipen. Nadien kwam stilaan weer ruimte om orde op zaken te stellen. Fidel Castro gaf daartoe het startschot in november 2005 met een aanval op de wijdverspreide corruptie. Maar een half jaar later werd hij zwaar ziek. In de zomer van 2007 nam waarnemend president Raúl Castro die draad op en lanceerde een grote consultatie onder de bevolking.

Daaruit kwamen heel wat plannen, maar in 2008 – 2009 waren er twee spelbrekers. In de herfst van 2008 raasden op enkele weken tijd drie orkanen over het eiland en richtten daarbij nooit geziene schade aan. In 2009 werd het eiland zeer hard getroffen door de wereldwijde economische en financiële crisis. Eenmaal daarvan bekomen werden de hervormingen gelanceerd.

IS DAT GEEN BREUK MET HET SOCIALISME? HANTEERT CUBA VOORTAAN EEN ANDER MODEL?

Socialisme betekent niet dat de staat alle economische activiteiten perse op zich moet nemen. In Cuba is er steeds een percentage mensen geweest die gewerkt heeft volgens een privéstatuut: boeren en een hele reeks beroepen in de artisanale en dienstensector. Maar om historische redenen was het grootste deel van de economie in staatshanden. Tot aan 1989 werkte het systeem overigens zeer goed. Maar na de val van de Sovjet-Unie en de Berlijnse muur veranderde de internationale context drastisch.

De nieuwe maatregelen zullen geen kapitalistische sector creëren. De overgeplaatste werknemers zullen terechtkomen in andere overheidssectoren, in coöperatieven of zullen voor eigen rekening mogen gaan werken.

De privétewerkstelling zal uiterst beperkt zijn en streng gecontroleerd worden. Van accumulatie van privékapitaal – de essentie van het kapitalisme- zal met andere woorden geen sprake zijn. Bovendien zullen de maatregelen na verloop van tijd geëvalueerd worden en zo nodig bijgestuurd.

De Cubaanse revolutie wisselt dus geenszins van koers of en is ook niet van plan dat te doen. Wel wordt er, om het met de woorden van Raúl Castro te zeggen, gezocht naar “‘het economische model dat gunstig is” voor het land en dat de “onomkeerbaarheid zal verzekeren van het sociaal-politiek bestel”, met andere woorden: het socialisme.

Het betekent ook, dat de revolutie niet krampachtig vasthoudt aan vastgeroeste schema’s, maar soepel inspeelt op nieuwe uitdagingen en omstandigheden.

CUBA: REVOLUTIE MET EEN GROEN HART

In 2006 kwam het WWF en het Global Footprint Network tot een merkwaardige konklusie. Cuba bleek het enige land ter wereld dat een niveau van duurzame ontwikkeling bereikte. Het Caribische eiland behaalt die goeie cijfers door dat het een hoog niveau aan sociale ontwikkeling heeft en tegelijkertijd niet meer verbruikt dan nodig is. Cuba slaagt er in, om een hoog ontwikkelingsniveau te combineren met een kleine ecologische voetafdruk.