Lees het in uw eigen krant. LEES DE WAARHEID DeWaarheid.nu
VOLKSEDITIE VOOR NEDERLAND
VCP.nu

HOME

DutchEnglishFrenchGermanItalianPortugueseRussianSpanish


De Fyra enquête

De Fyra enquête (1) - Kok verscheurt geheime ‘blauwe brief’

De Fyra enquête (2) - 'HSL-aanbesteding was een idiote exercitie'

Iedereen had moeten luisteren naar Tineke Netelenbos (3)

NS-topman Aad Veenman trekt het boetekleed aan (4)

Marktwerkingsideologie verstierde het Fyra-dossier (5)

Fyraenquête nadert ontknoping (6)

Fyra rommelde zich onder falend toezicht het spoor op (7)

Keuring en inspectie Fyra ontsporen door Europese regelgeving (8)

NS-directeur Timo Huges stapt op

De naderende ontsporing, kroniek van een aangekondigde Fyra-dood (9)

Van het Fyra-fiasco naar een totaal debacle NS ontspoord door Limburgse aanbesteding (10)

‘HSL-Zuid en Fyra waren Chefsache’ (11)

Het boek: De ontsporing

‘Parlementaire Fyra-commissie is partijdig’
Hoofdrolspelers hekelen ondeskundigheid en suggestieve enquête

Door Marcel van Silfhout en Andries van Berg

11 juni 2015 - Hoogst opmerkelijk. Vorige week kwam Frits Marckmann, oud-directeur NS International, al met een flinke uithaal naar de ‘vooringenomen’ enquêtecommissie. Het anti-NS-sentiment van de commissie is inderdaad voor iedereen waarneembaar. Ook Wim Korf, die andere hoofdrolspeler vanuit het vroegere verkeersministerie, doet via de Volkskrant een flinke duit in dezelfde zak.

‘Het is een opvoering, een absolute performance voor de bühne. Dat rapport is al lang geschreven. Het gaat niet om de waarheid, het gaat om de politieke waarheid. Het is een spelletje.’

Alsof die beschuldigingen nog niet genoeg zijn, noemt Korf de Fyra-commissie ook nog eens ‘ondeskundig’. De oekaze van de topambtenaar zal de club onder voorzitterschap van Madeleine van Toorenburg dwarszitten. Twee gele kaarten in amper een week. Uitgereikt door de twee hoofdrolspelers van het eerste boekdeel (hoofdstuk annex wissel één tot en met zeven) van onze Ontsporing.

Marckmann en Korf waren net als NS-commissaris Jan Timmer en verkeersminister Tineke Netelenbos tussen 1995 en 2001 heftig botsende persoonlijkheden. Beiden speelden hun rol met verve. Ze voerden als elkaars tegenpolen hun taak destijds zo professioneel mogelijk uit. Tegen wil en dank waren ze betrokken bij de twee mislukte onderhandse gunningen van de NS. Korf en Marckmann ontmoetten elkaar voor het laatst tijdens de eindonderhandelingen van de derde en laatste HSL-aanbestedingspoging: de ondertekening van het verguisde idioot hoge NS-bod in 2001. Die nachtelijke sessie verliep in een verhitte, vijandige sfeer.

De contractondertekening was ook geen feest. Op die sacherijnige bijeenkomst was eigenlijk helemaal geen sprake van wilsovereenstemming. NS-president-directeur Hans Huisinga riep openlijk: ‘Dit contract kan geen stand houden.’ Dat deed het dus wel, met alle gevolgen van dien. Het uit die periode stammende wantrouwen tussen NS en de Staat, inclusief juridische beschietingen, hield ruim een decennium aan.

Als auteurs die ruim een jaar in de materie doken – wij interviewden zo’n vijftig bronnen, vaak meerdere keren, en raadpleegden talrijke geheime en openbaar gemaakte memo’s brieven en notities – verbazen wij ons de laatste weken eerlijk gezegd ook steeds meer over een veelgebruikte suggestieve toon van commissievragen. Die vragen komen ook niet altijd even inhoudelijk en deskundig over. Wat opvalt is dat hoewel ongelooflijk veel boven water komt ook nog steeds zeer essentiële zaken onderbelicht of zelfs geheel onbenoemd zijn gebleven. Zoals de aanloop van het hele liberaliseringproces, de oorsprong der dingen dus waar cruciale politiek-bestuurlijke basisfouten zijn gemaakt. Kortom, hoezo waarheidsvinding?

NS’ers liggen inderdaad in vrijwel alle gevallen zwaar onder vuur, terwijl betrokken politici haast fluitend binnenkomen en vertrekken. Oud-Minister Gerrit Zalm liep lachend de zaal in en lachend de zaal uit. Tijdens zijn verhoor is niet één echte harde, kritische noot gekraakt. Toch was vooral hij het die NS-Fyra-dochter HSA vele jaren lang in een financiële wurggreep (‘contract is contract’) hield die leidde tot het vroegtijdig HSA-faillissement. Netelenbos kreeg aan het eind van haar betoog de ruimte om de NS en de vakbond te beschuldigen van framing. Die zouden ten onrechte beweren dat de NS als gevolg van het door Verkeer opgedreven te hoge bod goedkope en slechte treinen hebben moeten bestellen. Haar hartenkreet was veel te kort door de bocht maar werd kritiekloos geaccepteerd.

Het is voor het parlement een zorgwekkende situatie, want niet uit te sluiten valt dat deze parlementaire Fyra-enquête nu zelf het risico loopt te ontsporen. Alsof het debacle en de huidige crisis bij het spoorbedrijf al niet genoeg zijn. Korf en Marckmann voelen iets aan dat wel eens waar kan zijn, namelijk dat sprake is van een al geschreven rapport dat de commissie reeds ervaart als ‘de waarheid’. Het gevaar dat rechercheurs en journalisten kennen als ‘tunnelvisie’ is reëel aanwezig.

Eigenlijk hadden bij alle partijen, de auteurs van dit artikel incluis, eerder alarmbellen kunnen rinkelen. De angel zit namelijk al in de centrale vraag van de commissie: Het doel van de enquête is te komen tot waarheidsvinding en inzicht in de ontwikkelingen die ertoe hebben geleid dat het oorspronkelijk beoogde vervoer over de HSL-Zuid tot op heden niet tot stand is gekomen.

De meest relevante zinsdelen zijn ‘oorspronkelijk beoogd’ en ‘tot op heden niet tot stand is gekomen’. Die woorden zijn niet waardevrij. Immers, ‘oorspronkelijk beoogde vervoer’ kan op niets anders doelen dan wat in Den Haag beleidsmatig is afgesproken bij de aanleg van de HSL-Zuid: 300 kilometer per uur rijdende treinen voor binnenlands en buitenlands reizigerstransport. Die plannen zijn, aldus Marckmann, tot stand gekomen zonder de kennis en kunde van de NS te gebruiken. Daardoor botsten Verkeer en NS ook zo hard bij het eerste NS-bod, het Intercity-Max-plan. Ook ‘tot op heden’ is niet waardevrij. Immers, daarmee wordt het ‘oorspronkelijk beoogde vervoer’ met een soort teletijdmachine over alles heen getild. Alsof alle tussenliggende vijftien jaren inclusief hun talrijke economisch-maatschappelijke ontwikkelingen niet hebben bestaan. Toch ziet de wereld er na 9/11, de opkomst van goedkoop vliegverkeer en een krediet- en eurocrisis echt heel anders uit.

Voor veel NS-betrokkenen is het eindrapport waar de commissie in het najaar mee wil komen, inmiddels al wel duidelijk. Ze verwijten de commissie ‘complotdenken’, net als Korf. De NS bood veel te hoog, ging met een te brakke treinenbouwer in zee, rommelde de Fyra die na vijf jaar vertraging nog niet af was de HSL-Zuid op en presteerde het toen de hele zaak van het spoor raakte ook nog eens te stoppen met de Fyra en alsnog het oude Intercity-Max plan uit 1999 uit de la te trekken. En het is natuurlijk helemaal van de gekke dat de NS, die zo heeft gefaald, het ook nog voor elkaar krijgt de HSL-Zuid en het eigen Hoofdrailnet (HRN) te verknopen en tot 2024 naar zich toe te trekken. Ziedaar het ‘complot’.

De laatste twee dagen komen de NS-directeuren Merel van Vroonhoven en Engelhardt Robbe nog eens onder vuur te liggen waarbij ze geconfronteerd zullen worden met bovenstaand frame. Directeur Annet Hettinga van Arriva (een dochter van het Duitse staatsspoorbedrijf Deutsche Bahn) komt morgen vertellen dat hij de concessie van de HSL-Zuid graag had willen overnemen van de NS maar de kans niet kreeg. PvdA-staatssecretaris Wilma Mansveld wordt als laatste aan de tand gevoeld waarom zij, in het bijzijn van PvdA-prominenten als vicepremier Lodewijk Asscher, minister Jeroen Dijsselbloem (financiën) en fractievoorzitter Diederik Samson, is besloten de NS ondanks het Fyra-debacle alsnog het HSL-vervoer op de HSL-Zuid te gunnen, zonder een nieuwe aanbesteding, en ook nog eens zonder dat de NS zicht geeft op echt hogesnelheidsvervoer. De treinen die de NS voor het binnenlands HSL-vervoer in het verschiet heeft, halen immers slechts 200 kilometer per uur, dus bij lange na niet de in de jaren negentig beloofde 300. Voor deze update voert het te ver uit te leggen wat aan die framing niet deugt, daarvoor verwijzen we voor nu even naar ons boek.

Interessant is dat vandaag Robbe, de hoogste financiële NS-directeur, en de voor de tweede keer optredende topambtenaar van Financiën Wouter Raab reeds zijn geconfronteerd met de complot-line-up van de Fyra-commissie. Robbe gaf een helder college NS-bedrijfsvoering en maakte duidelijk wat het spoorbedrijf allemaal heeft gedaan voor, tijdens en na de Fyra-flop. De commissie snoerde hem echter ongenadig vaak de mond. Het enige nieuwe dat hij te berde bracht was de totale schade voor de NS: 800 miljoen euro. Ook nieuw: het was Robbes taak het Fyra-verlies in de schikking met AnsaldoBreda te beperken tot 100 miljoen euro. Hij beperkte het uiteindelijk tot 88 miljoen euro met een extraatje van 21 miljoen euro vanaf het moment dat Ansaldo meer dan zeven Fyra-treinen verkoopt.

Ook topambtenaar Raab – hij noemt De Ontsporing en passant ‘een heel informatief boek’ – werd geconfronteerd met suggestieve vragen. Hij wees commissielid Ton Elias terecht toen die een tekst duidde als een ambtelijk advies, waar het volgens Raab slechts een eerste gedachtegang betrof. Commissielid Henk van Gerven vroeg vervolgens meerdere keren of Raab kennis had van andere alternatieven voor van het doorgaan met de NS op de HSL. De topambtenaar wees erop dat hij daar niets van wist, kon weten en zelfs wilde weten. Dat is de taak van een ander ministerie, Infrastructuur en Milieu. Daar heeft hij niets mee te maken. ‘Anders krijgen we van die schandalen zoals afgelopen week.’

De man van Financiën kent zijn plaats. Ook al blijken keuring, controle en inspectie een zorgelijke lege huls in de moderne tijd van marktwerking – hij zal nu ‘echt niet met een baco in de hand langs de treinen van NS’ gaan lopen. Raab refereerde eraan dat de totale NS-crisis naar aanleiding van de gemalverseerde aanbesteding in Limburg ook al voortkwam uit het niet onderkennen van je eigen positie, rol en plaats in een proces. NS-topman Timo Huges overtrad de nieuwe, op neoliberale leest geschoeide spoorwetgeving. Informatie uitwisselen is als gevolg van strenge juridische aanbestedingsregels levensgevaarlijk. Alles is er vandaag de dag net als in Engeland op gericht ‘meer concurrentie’ mogelijk te maken middels een via strakgesnoerde procedures vastgesteld ‘gelijk speelveld’. Veel gevoelige informatie moet openbaar worden, terwijl informatie in een aantal gevallen ook weer strikt geheim moet blijven. Het via Brussel uit Engeland overgewaaide fenomeen openbaar aanbesteden is een mijnenveld waarin alleen consultants en juristen nog enigszins een veilige weg lijken te kennen. De uitkomst van een dergelijk marktwerkingsexercitie kennen we: het fiasco Fyra, hét voorbeeld bij uitstek van de door VVD, D66 en CDA gewenste en door een draaiende PvdA gadegeslagen danse macabre.

Raab is blij dat zijn ministerie als aandeelhouder namens de Staat eindelijk goede formele en informele contacten met de NS heeft. Hij is er tevens van overtuigd dat de ingeslagen weg, doorgaan met de NS als vervoerder op de HSL-Zuid, de beste keus is voor zowel de belastingbetaler als de reiziger en alle andere betrokken partijen. De commissiekritiek op het in 2011 uitgedokterde onderhandelingsakkoord tussen I&M, Financiën en de NS begrijpt hij niet. Raab noemt dat juist ‘een, mooie, slimme oplossing’ waarmee hij in zijn sas was.

Net als Korf, Marckmann en vele anderen herkent Raab af en toe de naarstige zoektocht naar schuldigen bij de commissie. Hij haalde het voorbeeld aan van een sergeant-majoor die bij een vrachtwagen in de sloot als eerste roept: wie heeft dat gedaan? ‘Ik ben niet zo van die school, mijn vraag is veel meer: hoe krijg ik hem weer op de kant?’

Maar de enquêtecommissie lijkt het alle betrokken partijen wel degelijk kwalijk te nemen dat het Nederlandse spoorbedrijf ondanks alle Fyra-falen wordt beloond voor slecht gedrag met de HSL-concessie en Hoofdrailnet-hoofdprijs. Raab was kristalhelder over die in zijn ogen ernstig beperkte kijk op de zaak: ‘Dus dan gaat er vooral om dat straffen? Ook al straffen we dan onszelf en de reiziger nog het meest?’ Zo’n aanpak gaat er bij hem niet in. Bij een echte liberalisering rijdt tegen de hoogste prijs één trein in de ochtend, één in de middag en één in de avond in plaats van het veel bredere aanbod nu, hield hij de politici voor. ‘Is dat wat we willen?’

Na afloop van deze dertiende Fyra-enquêtedag klinkt vooral de laatste opmerking van Korf in het Volkskrant-interview flink na. Hij vreest het geijkte patroon van een rapport en een debat waar uiteindelijk niets van wordt geleerd. ‘Ze zoeken naar schuldigen, niet naar verklaringen. Het zal je volksvertegenwoordiging maar zijn.’

Een dergelijke aanpak, een zoektocht op basis van journalistieke waarheidsvinding zonder tunnelvisies, hebben wij met De Ontsporing wel gekozen. Marckmann is intussen nog bozer dan vorige week. Desgevraagd meldt hij: ‘Ongelooflijk om te zien hoe Engelhardt Robbe door Toorenburg telkenmale op hoge toon wordt onderbroken.’ Robbe kreeg volgens de oud-NS-directeur – die zelf de kans niet krijgt openbaar te worden gehoord – net als in veel andere verhoren te maken met vragen die duidelijk zijn bedoeld om de NS zo veel mogelijk te beschadigen om de publieke opinie te beïnvloeden. Marckmann: ‘Een rechter zou al lang gewraakt zijn. Maar helaas, en dat is een tekortkoming, een dergelijk instrument staat niet in de enquêtewetgeving.’

Bronnen: FNV Spoor / De Ontsporing


Share |