NEW YORK, 15 januari 2008 - Terwijl de aandacht van de wereld vooral uitgaat naar de zesde verjaardag van de omstreden Amerikaanse gevangenis in Guantanamo, proberen mensenrechtenorganisaties ook aandacht te vragen voor 'het andere Gitmo', een bijna drie keer zo grote instelling in Bagram, Afghanistan.

De omstreden gevangenis werd opgericht als een tijdelijke “screening site” na de Amerikaanse invasie in Afghanistan in 2001. Momenteel verblijven er zo’n 630 gevangenen, ongeveer drie keer zoveel als in Guantanamo.

In 2005, na goed gedocumenteerde rapporten over martelingen, verdwijningen en sterfgevallen bij de gevangenen, deden de verenigde Staten pogingen om de instelling over te dragen aan de Afghaanse regering. Maar door een aantal wettelijke, bureaucratische en administratieve misstappen is de gevangenis nog steeds in Amerikaanse handen. Uit een recent vertrouwelijk rapport van het Internationale Rode Kruis blijkt dat de gevangenen nog steeds mishandeld worden.

Het rapport heeft het over massale overbevolking en mensonterende omstandigheden. De gevangenen krijgen geen informatie, weten niet waarom ze vastzitten en verblijven in voormalige isolatiecellen, waar ze ruw worden behandeld. Sommigen zitten al vijf jaar vast zonder beschuldiging.

“Bagram lijkt al net zo erg, zoniet erger, dan Guantanamo,” zegt Hina Shamsi van de American Civil Liberties Union (ACLU), “Als een gevangene in Amerikaanse hechtenis is, onder Amerikaanse controle, dan staan onze waarden op het spel en moeten we trouw blijven aan onze wetgeving. Het rapport van het Rode Kruis toont aan dat we die test niet doorstaan.”

De gevangenis in Bagram haalde de eerste keer het nieuws in 2005, toen de New York Times een Amerikaans rapport in handen kreeg waarin de dood van twee Afghaanse gevangen in 2002 beschreven wordt. Volgens Amerikaanse militairen stierven de gevangenen op natuurlijke wijze, maar na een onderzoek door de New York Times bleek dat het om doodslag ging. De gevangenen waren opgehangen en geslagen.

Geen onmiddellijke oplossing

Het Amerikaanse leger spendeerde meer dan 30 miljoen dollar (20 miljoen euro) om bij Kaboel een gevangenis te bouwen die voldoet aan de internationale standaarden. Maar het aantal gevangenen daar groeit snel, zeker nu het conflict in Afghanistan intensifieert. Daardoor is er maar plaats voor de helft van de gevangen die de VS er oorspronkelijk wilden plaatsen.

Een andere oplossing, de 630 gevangenen onder Afghaanse controle stellen, is in een doolhof van problemen terechtgekomen. Eerst was er discussie tussen de verschillende ministeries binnen de Afghaanse regering, vervolgens verwierpen de Afghaanse ambtenaren de pogingen van Washington om het systeem te modelleren naar het wettelijke stelsel van de “vijandige strijder”. Dat werd door de regering Bush ontwikkeld om terroristen buiten de normale wetgeving te houden en wordt ook in Guantanamo gebruikt.

“Hoewel de omstandigheden in Bagram verbeterd zijn, kunnen de fouten uit het verleden opnieuw gemaakt worden”, zegt Shamsi van de ACLU. Ze vreest ook dat er gevangenen zitten die niet in hechtenis genomen zijn door het Amerikaanse leger, maar die vastgehouden worden door de CIA of een andere burgeragentschap. “We weten dat de CIA ‘spookgevangenen’ vastgehouden heeft in een geheime locatie die verborgen is voor het Rode Kruis”, zegt ze. “Het is duidelijk dat verschillende regels voor verschillende agentschappen een uitnodiging zijn tot misbruik.”

Weinig aandacht

De situatie in Bagram wordt steevast overschaduwd door de controverse rond Guantanamo. Vorige week nog oordeelde een Amerikaans hof van beroep dat vier ex-gevangenen van Guantanamo, alle vier van Britse nationaliteit, geen recht hadden om hooggeplaatste ambtenaren in het Pentagon en officieren te vervolgen voor martelingen, misbruik en schendingen van hun religieuze rechten. De mannen beweren dat ze op verschillende manieren gefolterd zijn en verplicht waren hun baarden af te scheren.

Maar ook Guantanamo krijgt nog weinig aandacht. Het thema is bijvoorbeeld zo goed als vergeten door de Amerikaanse presidentskandidaten. Enkel de voormalige gouverneur van Arkansas, Mike Huckabee, zei dat Guantanamo een schadelijk symbool geworden is van de VS, dat het land geen goed doet.

President Bush heeft al laten weten dat hij de gevangenis wil sluiten, maar heeft nog geen concrete stappen ondernomen. In juni vorig jaar liet voormalig minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell zich nog ontvallen: “Als het aan mij lag, zou ik Guantanamo sluiten. Niet morgen, maar deze namiddag nog.” Hij voegde eraan toe dat een plaats als Guantanamo het geloof van de wereld in de Amerikaanse justitie heeft doen wankelen. (IPS)