Door Frank Slegers

Op donderdag 13 december ondertekenden de staatshoofden en regeringsleiders van de 27 lidstaten van de Europese Unie ondertekenden het Verdrag van Lissabon, dat de bestaande Europese verdragen wijzigt (1). Zij hadden daartoe geen enkel democratisch mandaat. Het nieuwe verdrag verschilt niet wezenlijk van de Europese grondwet die het vervangt en die eerder in referenda in Frankrijk en Nederland werd verworpen(2).

Het Verdrag moet nu worden geratificeerd in de verschillende lidstaten. Enkel in Ierland gebeurt dit via een referendum. In de andere lidstaten worden allerlei ondemocratische kunstgrepen uit de kast gehaald om volksraadplegingen te vermijden. Het nieuwe verdrag moet in werking treden op 1 januari 2009.

De Europese leiders hopen met deze ondertekening een einde te maken aan de institutionele crisis van de Europese Unie, en door een opeenstapeling van voldongen feiten het verzet in de publieke opinie te demoraliseren. Door de grote media wordt dit alles als de normaalste zaak van de wereld beschouwd. Maar het lijkt op fluiten in het donker, want de diepe legitimiteitscrisis van de Europese Unie wordt er niet minder door.

Volgens het Europees Vakverbond is het Verdrag van Lissabon "een stap vooruit". Attac echter verwerpt het Verdrag dat "een ongebreideld liberalisme zal opleggen aan de volkeren van Europa". Volgens Attac is het Verdrag verwerpelijk "omwille van de manier waarop het is tot stand gekomen, omwille van zijn inhoud en vanwege de gekozen ratificatieprocedure". "Elke nieuwe fundamentele wijziging in de toekomst moet er komen via een grondwetgevende vergadering die met dat doel wordt verkozen", aldus nog Attac.

Reflectiegroep

Wat de Europese leiders betreft hoeft er de komende decennia niet meer aan het institutionele bouwwerk van de Europese Unie te worden gesleuteld. De ‘reflectiegroep’ die op voorstel van de Franse president Nicolas Sarkozy werd opgericht mag geen institutionele vraagstukken behandelen. Zij moet het hebben over de uitdagingen voor Europa op de langere termijn (2020-2030). Volgens Sarkozy zal de groep het willens nillens hebben over de "grenzen van Europa", en meer bepaald de Turkse kandidatuur voor de EU.

Om alles in goede banen te leiden wordt de reflectiegroep voorgezeten door de sociaaldemocraat Felipe Gonzalez, met als ondervoorzitters een oud-president van Letland en de grote baas van de multinational Nokia. De overige negen leden zullen geselecteerd worden "op basis van hun verdienste".

Een eerste verslag van de reflectiegroep wordt verwacht in 2010, maar het eerstvolgende half jaar mag de groep zelfs niet bijeenkomen, want elk risico op politisering van het debat in de aanloop naar het Ierse referendum moet vermeden worden. De Ierse kiezer moet het gevoel hebben dat alles al beklonken is, terwijl de werking van een ‘reflectiegroep’ de indruk zou kunnen wekken dat er nog ruimte is voor discussie over de weg die Europa uit moet…

Beleid

Niet alleen het institutionele raamwerk, ook de inhoudelijke koers van de Europese Unie ligt vast. Om alle twijfel over de koersrichting op te heffen werd op voorstel van de Britse premier Gordon Brown op de Europese Raad in december een ‘Verklaring over de globalisering’ aangenomen(3). Daarin lezen we onder meer het volgende: "De Unie heeft altijd gestreefd naar vrije handel en openheid als middel om voor zichzelf en haar handelspartners groei, werkgelegenheid en ontwikkeling te bevorderen en zal op dat gebied het voortouw blijven nemen"(4). In de aanhef heeft de Unie het over "kansen" en "uitdagingen" van de globalisering, maar "problemen" zijn er blijkbaar niet. Wel moeten ook de handelspartners de eigen grenzen openstellen en het spel eerlijk spelen(5).

De Europese leiders geven in de slotverklaring ook volmondig steun aan het globaal migratiebeleid dat de Europese Commissie op poten zet, en aan allerlei initiatieven die de Commissie neemt in naam van de bestrijding van het terrorisme. Op deze beide terreinen wordt na het Verdrag van Lissabon de bevoegdheid van de Europese Unie versterkt, en de Europese leiders hebben nu het groen licht gegeven om op deze terreinen ook daadwerkelijk een Europees beleid op poten te zetten.

De Europese leiders gaven ook hun goedkeuring aan een document dat de flexicurity (of flexizekerheid) tot de nieuwe norm verheft voor arbeidscontracten binnen de Europese Unie (zie verder). Op de lentetop in maart 2008 in Brussel zullen aansluitend grote delen van het sociale beleid opnieuw onder de loep genomen (nieuwe cyclus Lissabonstrategie, mededeling van de Commissie over de uitdieping van de interne markt en de diensten van algemeen belang,…).

Ander nieuws uit de Europese Unie

Economisch en monetair beleid

De Europese Centrale Bank (ECB) heeft het moeilijk om haar geloofwaardigheid te behouden. Haar imago van onvervaarde bestrijder van de inflatie krijgt flinke deuken nu zij de ene kapitaalinjectie na de andere geeft in de financiële markten, die ontwricht zijn door speculatie op waardeloze hypotheken in de VS. Deze kapitaalinjecties vergroten de hoeveelheid geld in omloop, wat de inflatie in de hand werkt, en dat terwijl in november de prijzen in Europa op jaarbasis al stegen met 3,1%, een stuk boven de 2% die de ECB zichzelf tot doel heeft gesteld. Normaal reageert de ECB op inflatie met een verhoging van de rentevoeten.

Anderzijds dringen lagere rentevoeten zich op omdat de economische perspectieven niet rooskleurig zijn.

Geprangd tussen matige economische perspectieven en stijgende prijzen heeft de ECB beslist haar rentevoeten ongewijzigd te laten. Zij begeleidde dit echter met dreigende woorden over de inflatie, en met name wat zij noemt "tweede ronde effecten", namelijk vakbondseisen voor loonsverhogingen als reactie op de prijsstijgingen. De voorzitter van de ECB Jean-Claude Trichet verklaarde dat de bank dergelijke tweede ronde effecten niet zou tolereren, wat betekent dat de Europese rentevoeten omhoog gaan indien de ECB syndicale actie voor loonsverhogingen vaststelt. Hoge rentevoeten moeten de economische activiteit afzwakken en zo de werkloosheid opdrijven als rem op de lonen. De hypotheekcrisis en het slabakken van de economie leiden tot veel waardeverlies: door de gevolgen van de inflatie af te wentelen op de lonen zorgt de ECB er voor dat het de werknemers zijn, en niet het (financieel) grootkapitaal, die dit waardeverlies incasseren.

Trichet sprak ook schande over het akkoord in Duitsland dat een minimumloon invoert in de postsector.

Trichet kan zich gesteund voelen door het Verdrag van Lissabon dat de "onafhankelijkheid" van de Europese Centrale Bank bevestigt, met als enige opdracht de strijd tegen de inflatie en niet het bevorderen van de economische groei.

Sociaal Europa

De Europese Raad van december heeft het document aangenomen over de ‘flexizekerheid’ (‘flexicurity’), dat op 5 december was goedgekeurd door de ministerraad ‘tewerkstelling en sociale zaken’(6). De ‘gemeenschappelijke beginselen’ in dit document zijn het resultaat van lange onderhandelingen, zodat de tekst voor elk wat wils bevat, maar de slotsom is dat het allemaal flexibeler moet. Het voorstel van het Europees Parlement dat in het Europees sociaal model contracten van onbepaalde duur de norm zijn, werd niet opgenomen. Het Europees Vakverbond zal misschien toch blij zijn omdat de ‘beginselen’ wel de rol benadrukken van de sociale partners in het toepassen van dit model.

Over twee concrete dossiers bereikte de ministerraad op 5 december tot ergernis van de vakbonden geen akkoord, namelijk over de herziening van de richtlijn over de organisatie van de arbeidstijd en over de richtlijn over interim-arbeid. Deze richtlijnen leggen minimumnormen vast. Het Portugese voorzitterschap had aan de Britten voorgesteld dat zij hun opt out uit de richtlijn over de arbeidstijd mochten behouden (zij moeten zich dan niet houden aan het maximum van een gemiddelde 48 urenweek), op voorwaarde dat zij zouden instemmen met het voorstel dat interims dezelfde arbeidsvoorwaarden krijgen als de vaste krachten ten laatste na zes weken tewerkstelling. Londen wilde daar zes maanden van maken, en na veel Britse druk werd gans het dossier uitgesteld. Volgens de Britse minister was het dossier een lakmoestest voor het Europees verhaal over flexiezekerheid.

Anderzijds verheugen de vakbonden zich over de aankondiging van de Europese Commissie dat er een herziening komt van de richtlijn over de Europese ondernemingsraden. Daar heeft het Europees Vakverbond (EVV) hard voor gepleit. Het EVV kondigde ook een akkoord aan over de oprichting van een Europa Betriebsrat bij BASF, dat gespreid over 22 EU-lidstaten 60.000 werknemers telt. Volgens het EVV is het akkoord bij BASF het beste tot nog toe in Europa wat betreft inspraak van de werknemers.

De vakbonden zijn ook blij dat de Europese Commissie het ontwerp van een richtlijn over grensoverschrijdende gezondheidszorg heeft uitgesteld. De richtlijn gaat over patiëntenmobiliteit, maar ook over verstrekkers van gezondheidszorgen (dokters, hospitalen, apotheken…) die zich in een andere lidstaat vestigen of hun diensten over de grenzen heen aanbieden. Deze materie was uit de Bolkesteinrichtlijn gelicht, maar de Commissie oordeelt dat gezondheidszorgen net als alle andere diensten onder het principe van het vrije verkeer vallen. Volgens de vakbonden beoogt de Commissie niet de gelijke toegang van allen tot gezondheidszorg op basis van medische noden, maar een open markt op basis van kosten en financiële slagkracht. De richtlijn komt begin 2008 zeker op tafel.

Deze maand vielen twee belangrijke arresten van het Europees Hof van Justitie (EHJ) over conflicten tussen de interne markt en sociale rechten. In de Vikingzaak(7) wilde een Finse maatschappij van ferryboten onder Estse vlag varen om te werken met goedkopere Estse arbeidskrachten. De zeeliedenvakbond belette dit door stakingen. De ferrymaatschappij noemde dit een schending van artikel 43 EG, dat de vrijheid van vestiging waarborgt. De stakingen beletten het ferrybedrijf zich te vestigen in Estland. Volgens het arrest van het Europees Hof van Justitie verwoordt artikel 43 een fundamenteel beginsel, en hoewel het Hof het stakingsrecht erkent meent het toch dat stakingen enkel de vrijheid van vestiging mogen belemmeren wanneer dit gerechtvaardigd wordt door dwingende redenen van algemeen belang, en enkel op voorwaarde dat de staking geschikt is om het nagestreefde doel te verwezenlijken, en niet verder gaat dan hiertoe noodzakelijk is. Met andere woorden: de vrijheid van vestiging is het hoofdbeginsel, en men moet goede argumenten hebben om hierop met een staking een "uitzondering" te maken. Het Hof oordeelde ten slotte dat het niet genoeg concrete informatie had om de afweging zelf te maken, en stuurde de zaak terug naar de nationale rechter.

Noteer wel dat het Hof in beginsel geen zeggenschap heeft over het stakingsrecht, omdat deze materie niet tot de bevoegdheid van de Europese Unie behoort. Maar het Hof heeft beslist dat het over zowat alles bevoegd is (het stakingsrecht, maar bv. ook het recht op vrije meningsuiting of de persvrijheid) zodra een afweging moet gemaakt worden met de beginselen die aan de basis liggen van de vrije markt. Het Europees Vakverbond verheugt zich over het feit dat het Hof het stakingsrecht erkent, terwijl het nieuwe is dat het Hof stakingsrecht dat in de nationale rechtsorde erkend is op de helling zet door te stellen dat dit de toetsing moeten doorstaan verenigbaar te zijn met de beginselen van de interne markt! Anderzijds zal het Hof nooit nationale beperkingen van het stakingsrecht veroordelen in naam van Europese beginselen, omdat dit niet tot de bevoegdheid van de EU behoort!

In de zaak Laval(8) wilde een Letse onderneming Letten in Zweden via uitzendarbeid een school laten bouwen aan Letse lonen. Ook hier staken de vakbonden met syndicale actie een stokje voor deze plannen, door de bouwwerf te blokkeren en af te snijden van elektriciteit (het ging dus niet om stakingen, maar andere vormen van syndicale actie). Daarop trok het bedrijf naar de Europese rechter. De discussie draaide rond het vrij verkeer van diensten (artikel 49 EG) en de werking van de richtlijn 96/71 over uitzendarbeid.

De uitzendrichtlijn garandeert minimale arbeidsvoorwaarden aan uitzendkrachten uit een andere lidstaat, op voorwaarde dat de ontvangende lidstaat deze vastlegt volgens welomschreven modaliteiten. In België is dit geen probleem, omdat de arbeidsvoorwaarden geregeld zijn door wetten of door algemeen verbindend verklaarde cao’s. In Duitsland hebben de vakbonden wel een probleem, omdat er geen wettelijk minimum uurloon bestaat (vandaar het belang van het minimum uurloon dat onlangs werd ingevoerd in de postsector). Ook in Scandinavië zorgt de uitzendrichtlijn voor moeilijkheden, omdat veel en meer bepaald het loon er geregeld wordt door cao’s, dikwijls afgesloten op bedrijfsvlak.

In de zaak Laval wilden de Zweedse vakbonden rechten voor de Letse uitzendkrachten afdwingen boven de minimale wettelijke Zweedse normen. Wat betreft de lonen wilden zij Laval dwingen aan te sluiten bij de bouw-cao, zodat Laval verplicht zou zijn per werf met de Zweedse vakbonden te onderhandelen over lonen zoals dat voor Zweedse bouwondernemingen het geval is.

De uitzendrichtlijn bood hier volgens het Hof, dat zich hield aan een strikte interpretatie, geen soelaas, want ofwel eisten de vakbonden meer dan de minima gewaarborgd door deze richtlijn, ofwel wat betreft de lonen bestaan er geen minima in Zweden.

Dat betekent dat de syndicale actie moest getoetst worden aan de algemene regels van vrij verkeer in de binnenmarkt: was de syndicale actie strijdig met het vrij verkeer van diensten, omdat het een feitelijke hinderpaal opwierp voor dit vrij verkeer? Het Hof oordeelt zonder veel argumentatie van wel: het vrij verkeer van diensten mag niet gehinderd worden door dit soort syndicale acties, want de procedure eerst aan te sluiten bij de bouw-cao en dan te gaan onderhandelen over lonen is veel te moeilijk. Zweden had maar gebruik moeten maken van de mogelijkheden die de uitzendrichtlijn biedt.

Ook hier spreekt het Hof zich uit over syndicale acties waarvoor het in principe niet bevoegd is, door de superioriteit te claimen van het beginsel van het vrij verkeer in de binnenmarkt.

Het Hof deed nog een andere merkwaardige uitspraak. Zweedse vakbonden mogen geen actie voeren wanneer een bestaande cao afspraken al heeft vastgelegd, maar zij zijn niet gebonden door cao’s die een bedrijf in een andere lidstaat heeft gesloten, wanneer de band tussen het bedrijf en dat andere land in feite nauwelijks bestaat. Het Hof oordeelde dat deze uitzondering strijdig is met de Europese regels die discriminatie van buitenlandse bedrijven verbieden. De Letse arbeiders krijgen dus in Zweden lagere lonen dan de Zweedse arbeiders in naam van het verbod op discriminatie!

In Duitsland werd een minimumloon ingevoerd in de postsector, tot groot ongenoegen van concurrenten van de Deutsche Post, die hoopten met dumpinglonen een stuk van de geliberaliseerde postmarkt weg te kapen. Duitsland kent in tegenstelling tot bijvoorbeeld België geen stelsel van wettelijke minimumlonen dat sociale dumping tegengaat. De Europese Commissie volgt naar verluidt het Duitse dossier op de voet, om na te gaan of dit minimumloon in de postsector niet strijdig is met de regels van de binnenmarkt.

Ook in december kenden verschillende landen grote mobilisaties tegen de afbraak van de sociale zekerheid. In Hongarije werd nationaal gestaakt en betoogd tegen de gedeeltelijke privatisering van de gezondheidszorg: de verzekering wordt er gesplitst in 17 regionale afdelingen, waarin privé-kapitaal een minderheid van de aandelen en een meerderheid in het management krijgt. Griekenland kende één van zijn grootste stakingen ooit toen beide vakbonden opriepen tot een staking tegen de pensioenhervorming die beoogt Grieken ertoe aan te zetten ook na de leeftijd van 65 jaar aan de slag te blijven.

Migratiebeleid

In een vorige kroniek meldden we al dat dit jaar opnieuw meer dan 1000 mensen het leven lieten in pogingen Fort Europa binnen te raken. Begin december verdronken minstens 51 migranten voor de kust van Turkije, waarop de Verenigde Naties meldden dat dit jaar al meer dan 100 mensen in de Egeïsche zee verdronken, terwijl meer dan 1.000 mensen verdronken of ‘verdwenen’ rond de Canarische eilanden, 320 voor de Italiaanse kust en 1.221 voor de kust van Jemen.

Dit belet de Europese Unie niet verder te werken aan een geharmoniseerd migratie- en asielbeleid dat erin bestaat gekwalificeerde arbeidskrachten aan te trekken (de ‘blue card’), andere noodzakelijke arbeidskrachten aan te trekken zonder dat ze zich hier met hun gezinnen vestigen (‘circulaire migratie’), en voor de anderen de deur op slot te doen, met de medewerking van de transitlanden (nabuurschapsbeleid). Europees Commissaris Frattini wil ook de regels voor de behandeling van asielzoekers verder een maken, om te beletten dat asielzoekers de meest humane lidstaat opzoeken(9).

Met het Verdrag van Lissabon wordt de Europese besluitvorming op dit domein eenvoudiger omdat de unanimiteitsregel op het gebied van asiel- en migratiebeleid volledig verdwijnt, al blijven de lidstaten bevoegd wat betreft het toelaten van niet-EU-burgers.

Frattini loopt met zijn pakket voorstellen vooruit op deze nieuwe situatie, en heeft daarvoor de zegen gekregen van de Europese Raad in december. Commissievoorzitter Barroso beklemtoonde na de Raad dat de lidstaten hun zegen hebben gegeven voor de verdere ontwikkeling van een alomvattend Europees migratiebeleid.

Hopelijk hebben ook de vakbonden en de sociale bewegingen de boodschap begrepen.

Buitenlands- en veiligheidsbeleid

De Europese Unie wil een 1.800 mensen sterke missie naar Kosovo sturen, om de Verenigde Naties af te lossen die de provincie besturen sinds 1999. De missie moet zich bezig houden met politiewerk en toezicht op de veiligheid. Daarmee maakt de Europese Unie zich sterk dat zij zelf kan instaan voor de orde in haar periferie. De Europese verdeeldheid en onmacht na het uiteenvallen van Joegoslavië heeft voor een trauma gezorgd, dat moet overwonnen worden om de weg te banen voor de diplomatieke en militaire uitbouw van de Europese Unie.

Toch blijft de Europese Unie verdeeld over de verwachte eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring van Kosovo, wat voor de nodige nervositeit zorgt. Sommige landen zoals Cyprus, Griekenland, Roemenië, Slowakije en Spanje vrezen voor de gevolgen in eigen land.

Achter de schermen lijkt afgesproken dat Kosovo begin 2008, na de verkiezingen in Servië in twee ronden op 20 januari en 8 februari, eenzijdig de onafhankelijkheid uitroept, die dan onmiddellijk erkend wordt door Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië en Duitsland. Zo wordt een voldongen feit geschapen. Niet elke lidstaat hoeft Kosovo formeel te erkennen, maar de EU treedt wel eensgezind op als "behoeder van de stabiliteit" via haar politiemacht, en vermijdt zo gezichtsverlies.

Servië zou dan gepaaid worden met het perspectief van EU-lidmaatschap, al kan Servië ook nog de Russische kaart spelen, waarmee het vele historische en culturele banden heeft.

De EU-Afrika top werd een flop, omdat de Afrikaanse landen zich de zgn. economische partnerschapsakkoorden (EPA’s) niet door de strot lieten duwen. Zij weten dat vrijhandel betekent dat de grote vissen de kleine opeten, en willen hun economieën kunnen beschermen. Op 1 januari 2008 lopen de bestaande akkoorden van Lomé af, die de import uit de betrokken Afrikaanse landen vrijstellen van heffingen. Met de nieuwe akkoorden zouden de Afrikaanse landen hun eigen economieën in ruil open moeten stellen voor Europese import. De Europese Commissie dreigt onwillige Afrikaanse landen te straffen met heffingen op de import uit die landen. Maar enkele Europese lidstaten vinden die chantage niet handig.

De Afrikaanse landen hebben de EU minder nodig, nu China meer en meer aanwezig is op het Afrikaanse continent.

De EU-Afrika top ging gepaard met een tegentop van Afrikaanse en Europese sociale bewegingen en vakbonden, die op 9 december een eigen slotverklaring opstelden. In tegenstelling tot president Mugabe van Zimbabwe kregen een aantal Afrikaanse actievoerders geen visum.

Voetnoten:

(1) Het Verdrag van Lissabon is moeilijk leesbaar, omdat het bestaat uit een waslijst amendementen op de bestaande verdragen. Als je wil nalezen hoe de Europese verdragen er uitzien na het Verdrag van Lissabon, dan moet je naar de website van het Franse Parlement

(2) In de vorige afleveringen van deze kroniek hebben we de inhoud van het Verdrag van Lissabon en de discussie over de referenda al uitgebreid belicht.

(3) Gordon Brown eiste deze verklaring als waarborg dat de reflectiegroep "van Sarkozy" niet zou reflecteren buiten de krijtlijnen van het neoliberalisme.

(4) Zie website

(5) De "wederkerigheid" waar de Franse president Sarkozy op aandringt

(6) Zie website

(7) Zaak C-438/05 terug te vinden op http://curia.europa.eu

(8) Zaak C-341/05 terug te vinden op http://curia.europa.eu

(9) Overigens is België één van de landen die de Europees vastgelegde minimale rechten van asielzoekers in opvangcentra niet toepassen.

Bron: Uitpers januari 2008