Rassenwaan in het algemeen en antisemitisme in het bijzonder zijn de meest laffe uitwassen van het politiek bedrijf. Door heel de Europese geschiedenis hebben machthebbers van kleine en grote staten die ons werelddeel gekend heeft, hun economische, sociale en menselijke problemen die voortvloeien uit een algemeen maatschappelijke situatie, afgereageerd op vooral de joodse minderheidsgroepen, mensen die in die bestaande machtstructuren geen enkel verweer hadden.

De in 1958 in Californië overleden Duitse schrijver Lion Feuchtwanger verwierf voor de tweede wereldoorlog een wereldnaam door in een aantal van zijn historische romans dit politiek mechanisme te beschrijven. Hoe wreed en roofzuchtig deze pogroms in het verleden ook vaak waren, het antisemitisme van de Duitse nazi’s was iets geheel anders. In hun bewuste streven om zich door middel van een rigoureuze herbewapening en geplande oorlogsvoorbereiding meer ‘Lebensraum’ in Europa en toegang tot de grondstoffen van de toenmalige koloniën te verschaffen, maakten zij de joodse bevolking in Europa en in feite van heel de wereld tot het speerpunt van hun vijandbeeld. Ze deden dat ‘Deutschgründlich’. Abel Herzberg heeft in zijn in 1954 gepubliceerde ‘Kroniek der Jodenvervolging’ er reeds op gewezen dat sinds de nazi’s in Duitsland aan de macht waren ze niet minder dan vijf ‘wetenschappelijke’ instituten schiepen die zich uitsluitend bezighielden met ‘onderzoek’ hoe ze de joodse bevolking maatschappelijk, cultureel en fysiek konden verwijderen uit de samenleving. Dat was letterlijk wat men in het Nederlandse strafrecht als hoogste vorm van misdaad kende en kent: moord met voorbedachte rade.

Tussen hoop en waarheid

Met deze ‘geestelijke bagage’ bezetten de Duitsers op 10 mei 1940 ons land en uiteraard Amsterdam met zijn grote joodse volksdeel. De allergrootste meerderheid van deze joodse stadgenoten woonde al eeuwenlang hier en waren een onverbreekbaar onderdeel geworden in het leefpatroon van onze stad. Hoewel de angst groot was rees toch bij een groot deel van de Nederlandse bevolking de hoop voor overleving door ‘correct’ gedrag van de Duitsers in het begin van de bezettingstijd. Uit de ons nu bekende literatuur en de archiefstukken weten we beter dan toen dat dit een ijdele hoop was. De waarheid was dat de nazi’s hun antisemitische plannen niet hadden opgegeven. Toen ze hun Nederlandse handlangers carte blanche gaven voor hun anti-joodse terreur maakten ze één grote vergissing. Ze onderschatten grandioos de persoonlijke, maatschappelijke en culturele banden die in de loop der eeuwen gegroeid waren bij de Amsterdamse bevolking. Al in de zeventiende eeuw werd Baruch de Spinoza een wijsgeer van wereldnaam en in de staatkundige vorming van Nederland een figuur van betekenis. In de negentiende eeuw en ook in de eerste decennia van de twintigste eeuw hadden we in de Nederlandse literatuur Da Costa, Carry van Bruggen, Querido, Maurits Dekker en vele anderen. En in dat roerige politieke leven van Amsterdam kenden we de Polaks de Miranda, Mr. A.S. de Leeuw, Boekman, Loopuit, Joop Eyl, Wijnkoop, Fortuin, Sam de Wolff, Ben Sajet, Elie van Tijn, Leo Schijvenschuurder en zoveel anderen die deel uitmaakten van de sociale en politieke emancipatiebeweging van Nederland.

De pogingen van de nazi’s om in Amsterdam het joodse bevolkingsdeel te isoleren van de rest van de bevolking werd in 1941 een totale mislukking. Joodse knokploegen vochten zij aan zij met de anderen. Ze hadden niet veel meer dan een stuk hout en de knuisten van de havenarbeiders tegen de tanks en de mitrailleurs van de doodskoppen SS’ers. Op het hoogtepunt van de terreur bleef er maar één wapen over: het protest van de massa. Het behoort tot de blijvende eer van de werkende bevolking in wat wij tegenwoordig de regio Amsterdam noemen, dat zij vrijwel totaal deelnam aan de staking. Stakingen zijn vrijwel altijd bewegingen die de verbetering of de verdediging van de sociale posities van de arbeiders in bedrijven tot doel hebben. Déze staking had geen enkel materieel doel. Ze had slechts tot doel stadgenoten te beschermen tegen de onmenselijke terreur van lieden die leefden in de waan dat ze beter waren dan hun slachtoffers.

Wat blijven moet

De geschiedenis van de Februaristaking is door velen beschreven. Het is niet nodig hierop in te gaan, daar is trouwen geen ruimte voor. Doch door sommigen is erop gewezen dat het massaprotest er niet in geslaagd is meer dan honderdduizend joodse landgenoten voor het ergste te behoeden. Dat is helaas zo. Anderen vonden dat het verzet in Amsterdam te vroeg was met acties en de Duitse terreur heeft opgeroepen. Vooral dat laatste blijkt, zoals we nu weten, een slecht argument te zijn. De antisemitische moordplannen van de nazi’s stonden al vast toen ze ons land overvielen. Dat echter het Nederlandse volk en ook zelfs delen van het verzet die moordplannen hebben onderschat is waar. Het was bijvoorbeeld voor Amsterdammers, die eeuwen gewend waren aan een verdraagzaam samenleven met iedereen, zoiets onvoorstelbaars. Iedereen wist dat het joodse bevolkingsdeel een moeilijke, zeer moeilijke tijd tegemoet ging. Doch dat je onschuldige mannen, vrouwen, kinderen en oude mensen vermoordt omdat dit past in je zelf geschapen vijandbeeld, lag ook buiten de verbeelding van veel Nederlanders die vanaf het begin aan deelnamen aan het verzet tegen de Duitse nazi’s. Die gruwelijke waarheid werd in Nederland pas in de loop van 1944 algemeen bekend. Dat is geen verontschuldiging voor tekortkomingen. Als we echter weten, o.a. door het rumoer dat in de jaren zestig ontstond rondom het toneelstuk van de Duitse schrijver Hochhuth ‘Der Stellvertreter’, dat gezaghebbende internationale instanties wel op de hoogte waren van de gruwelen die in de vernietigingskampen van de Duitsers plaatsvonden en men zweeg o.a. om de moordzucht van de Duitse nazi’s niet nog meer te prikkelen, dan is de Februaristaking van 1941 een zuil van moed en humanisme. Een historisch moment in de strijd voor het recht van ieder mens om te leven met zijn eigen historische en culturele achtergrond. En dat is van blijvende betekenis, ook voor de toekomst.