Van een medewerker

Groningen, 7 juni 2009 - Op 17 mei is in het Groninger Museum de tentoonstelling "CUBA! Kunst en geschiedenis van 1868 tot heden" van start gegaan. De tentoonstelling is oorspronkelijk opgezet door The Montreal Museum of Fine Arts. Uiteraard gebeurde dit in nauwe samenwerking met enkele musea in Cuba. Ook een groot aantal particulieren uit de gehele wereld, inclusief de Verenigde Staten, heeft aan het tot stand komen van de tentoonstelling bijgedragen door werken uit privécollecties ter beschikking te stellen.

Het jaartal 1868 is niet voor niks gekozen. In dat jaar begon immers de Cubaanse onafhankelijkheidsoorlog tegen Spanje. Die oorlog hebben de Cubanen weliswaar gewonnen, maar de Verenigde Staten bemoeiden zich ook met dit conflict. En die bemoeienis van de VS met Cuba duurt tot op de dag van vandaag voort. Vanuit de positie van Cuba wordt die voortdurende inmenging in hun binnenlandse aangelegenheden bepaald niet als positief ervaren.

Na de verkiezing van Obama als president van de VS is er een lichte dooi in de relatie tussen Cuba en de VS opgetreden. Nu wordt er gesteld dat de tentoonstelling gezien moet worden in het licht van die veranderende politieke verhoudingen. Natuurlijk is dat nonsens. Het vergt veel tijd om werken voor een dergelijke tentoonstelling te selecteren en bijeen te krijgen. Al drie jaar geleden is men dan ook al met de voorbereidingen gestart. En toen was de politieke situatie geheel anders.

Het is überhaupt storend dat de politiek er voortdurend op deze wijze met de haren bij wordt gesleept. In krantenartikelen en actualiteitenrubrieken verbaast men zich erover dat de kunst in Cuba zo "vrij" is. Dat botst met de heersende meningen over een land waar zo goed als alles verboden zou zijn en er wordt van alles achter gezocht. Maar wie wel eens een Cubaanse film op tv heeft gezien, sporadisch worden die uitgezonden in het westen, zal weten dat humoristische maar toch snoeiharde kritiek op het regeringssysteem bepaald geen uitzondering is in de Cubaanse filmwereld. Dat geldt ook voor een deel van het werk dat nu in Groningen te zien is. De "ideologiedetector" uit 1989 van Lázaro Saavedra kan moeilijk als een compliment voor het communisme worden gezien. Het is een afrekening met communistische scherpslijperij. Dat ook andere ideologieën en religies niet vrij zijn van naargeestige en bekrompen interpretaties doet daar niets aan af.

Een foto van Manuel Piña werd door een actualiteitenrubriek in verband gebracht met de bootvluchtelingen. Dat doet de foto geen recht. Het werk roept allerlei associaties op, maar een verband met bootvluchtelingen is toch wel erg ver gezocht. Overigens komen die bootvluchtelingen elders op de tentoonstelling wel weer aan bod. Ook dat laat zien dat het politieke klimaat in Cuba niet zo benepen is als wel wordt aangenomen.

En toch, het is moeilijk geen politieke lading te zien in de foto's van de Amerikaan Walker Evans uit zijn boek The crime of Cuba uit 1933. Hierin worden de gruwelijke gevolgen van de Machado-dictatuur gedocumenteerd. In volstrekte tegenstelling daarmee zijn in een andere zaal de foto's van "the rich and famous" te zien die zich in Cubaanse uitgaansgelegenheden te buiten gaan. Een anonieme foto van Meyer Lansky in die reeks zegt op zich misschien niet zoveel, maar dit kleine en onooglijke mannetje in zijn keurige uitgangskostuum richtte sinds de dertiger jaren het ene na het andere casino op in Cuba, in een tijd waarin de gewone Cubaan niet eens voldoende te eten kreeg. De Amerikaanse maffia kon op Cuba onder bescherming van dictator Batista de beest uithangen, de bevolking kon verrekken. En wat te zeggen van het imponerende schilderij van Augusto García Menocal uit 1930, dat een Indiaan uitbeeldt die op het punt staat levend verbrand te worden terwijl de geestelijkheid enerzijds probeert hem op de valreep nog te bekeren en anderzijds met het militair apparaat staat te konkelfoezen? Het schilderij heeft als titel: "Ik wil niet naar de hemel". Als dat geen politiek is!

Er bestaat dus de eigenaardige tegenstelling dat de tentoonstelling "CUBA! Kunst en geschiedenis van 1868 tot heden" mensen met politiek correcte opvattingen over Cuba in verlegenheid brengt, terwijl ze zich aan de politieke boodschap "van onderop" niet kunnen onttrekken.

Gelukkig bestaat het leven niet uit politiek alleen. Suikerriet is bijna synoniem voor Cuba. Het verbouwen, oogsten en verwerken van dat suikerriet is dan ook een steeds weer opduikend thema op de tentoonstelling. Een voorbeeld is het schilderij "Suikerrietsnijders" van Mario Carreño, dat een werveling van suikerriet, machetes en menselijke spieren laat zien.

En wat te zeggen van "Figuur met olielamp" of "Gevleugelde figuur met lantaarn" van Wifredo Lam? Lam heeft lange tijd in Europa geleefd, in 1941 keerde hij terug naar Cuba. Hij had contact met Picasso en de invloeden van het kubisme op zijn werk zijn onmiskenbaar. Maar er zit toch ook een flinke scheut Afro-Cubanisme door zijn werk. Zoeken naar duiding, laat staan politieke duiding, in "Figuur met olielamp" is volslagen onzinnig. Er staat niet voor niks een bank voor het schilderij. Ga daar maar op zitten en kijk, en verder niks.

Natuurlijk zal niet iedereen geïmponeerd zijn door de schilderijen van Lam. Het voordeel van een tentoonstelling waar de kunst van één land gedurende een bepaalde periode wordt getoond is wel dat er voor iedereen iets bij zit. Schilderkunst en fotografie domineren wel enigszins, maar andere kunstuitingen komen ook aan bod. Neem alleen maar eens de koppen in marmer en acaciahout van Teodoro Ramos Blanco.

De verleiding is groot nu uitgebreid in te gaan op alle werken die tentoongesteld worden. Maar dat is ondoenlijk. Ook niet wenselijk. Ga er zelf maar naar toe!

Groninger Museum
"CUBA! Kunst en geschiedenis van 1868 tot heden"

17 mei tot en met 20 september
Dinsdag tot en met zondag & feestdagen van 10.00-17.00
Vrijdag tot 22.00

Toegang:
volwassenen € 10
65+/CJP/studenten € 9
Jongeren 12 t/m 16 jaar € 5
Kinderen 6 t/m 11 jaar € 3
Kinderen t/m 5 jaar gratis

De catalogus kost € 45. Een hoop geld, maar je krijgt er wel wat voor. Het is een kunstboek waar je jarenlang van kunt genieten.