Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Twee meidagen die onze collectieve ervaring met het Derde Rijk symboliseren. Wie net als ik kort na De Oorlog is geboren, kent de verhalen van ouders en grootouders. ‘Dat nooit weer’ was er in alle toonaarden in terug te vinden. Fascisme, oorlog, bezetting - het ergste wat een volk kan overkomen.

Ik kon de verleiding om de titel van een antifascistisch gedicht als titel voor deze column te gebruiken, dan ook niet weerstaan. Ik vond het vers in een boekje uit 1937, getiteld ‘dichter en maatschappij’, dat ik onlangs van iemand cadeau kreeg en waar ik uitermate gelukkig mee ben. Het gedicht is van iemand die de Tweede Wereldoorlog niet meer heeft meegemaakt. Hij schreef het in 1936, toen de ‘Machiavelli van Berlijn’, zoals hij Hitler noemde, al drie jaar aan de macht was. Een paar regels wil ik u niet onthouden, waaronder de beginregels en een fragment waarin de dichter zich tot de door het fascisme geknechte volken richt:

Zonlicht van de vrijheid! Want wat dichters

Onverwoestbaar dragen is de vrijheid;

Die is ‘t licht in ogen en in liedren:

Zonder die is ’t zonlicht zwart en duister.

Luister niet naar Machiavelli’s spreken:

De eigenbaat de draad om ’t volk te kluistren.

(…)

Hoor dit, gij verscholenen in holen:

‘t Minste lied dat ge in ’t verborgen neuriet

Is veel meer dan ‘t machtwoord van uw leiders.

Is veel sterker dan de opzienerszwepen

Die uw lenden nijpen tot de dwangtaak.

Zing het zachtjes, geef het ongesproken

Voort in de adem, voort aan al wie aadmen

Rondom u: eer gij het weet zal ’t klinken.

Luiden zal het tussen al uw bergen

Zonder dat men weet vanwaar gekomen.

En de dwingeland voor gesloten ramen

Zal het horen en zal bleken, beven,

(…)

Inderdaad: ‘denken ontmaskert en zingen maakt vrij’! Waarachtige dichters vertolken het vrije woord en zijn dus niet geliefd bij dictators. Albert Verwey, want over deze dichter heb ik het, werd geboren in 1865 en stierf in 1937; hij heeft de bezetting van ons land dus niet meer meegemaakt. Maar hij doorzag vanaf het begin het fascisme in al zijn vormen en gedaanten en waarschuwde, net als een aantal andere katholieke, protestantse, sociaal-democratische en communistische dichters uit zijn tijd, tegen de leugenaars en onderdrukkers. In hetzelfde boekje staat een gedicht van Anton van Duinkerken uit 1935, getiteld ‘Ballade van den katholiek’, waarin deze katholieke dichter op meesterlijke wijze afrekent met de minkukel Anton Mussert.

Weet u trouwens wie de uitgever van dit boekje was? Pegasus, de uitgeverij van de toenmalige CPN. Die communisten waren heus niet zo cultuurloos als hun tegenstanders ons willen doen geloven. Diezelfde communisten waren bovendien, net als veel gereformeerden, onverzoenlijk in hun verzet tegen het fascisme. Ook dat mag niet worden vergeten. Net zomin als de slachtoffers van de fascistische bezetter vergeten mogen worden.

Jan Bontje, 2004.
Uit Weekblad Spijkenisse 4 mei 2004.