Door Chris Steijvers

Oude Pekela, 6 april 2007 - Afgelopen dinsdag was op tv in een uitzending van Netwerk van de Evangelische Omroep te zien hoe uitkeringsgerechtigden zich misdroegen tijdens hun contacten met de sociale dienst van de gemeente Utrecht. Men schold en tierde aan de lopende band en de agressieve verwijten en dreigementen richting medewerkers van de sociale dienst waren niet van de lucht.

Cliënten van de sociale dienst, dat is tuig waartegen maar eens flink opgetreden moet worden. Althans, dat was de indruk die deze uitzending op de oppervlakkige kijker zal hebben achtergelaten. En zoals te verwachten is in een door naïeve populisten geregeerd land, werd deze oppervlakkige kijker op zijn wenken bediend. De kersverse minister van Binnenlandse Zaken ter Horst (PvdA) kondigde meteen in de uitzending al "keiharde" maatregelen aan.

Laten we eerst eens de uitspraken van deze minister onder de loep nemen. Mensen die ambtenaren bedreigen zouden moeten worden geregistreerd. Nou, daar zullen agressievelingen van wakker liggen. Maar het registreren heeft tot doel mensen die zich eenmaal agressief hebben opgesteld te weren uit gebouwen van overheidsinstellingen. Kan dit zo maar gezien al bestaande wettelijke garanties die iedere burger in het verkeer met de overheid heeft? En voor hoe lang kan die toegang ontzegd worden? Werkt zo'n registratiesysteem als de ervaring leert dat allerlei andere registratiesystemen, bijvoorbeeld op het gebied van de kinderbescherming, niets uithalen? Over dit soort vragen breekt deze PvdA-minister zich echter niet het hoofd. De minister stelde ook voor langdurige detentiemaatregelen te nemen en mensen hun uitkering geheel te onthouden. Dat soort ideeën staat op zijn minst op gespannen voet met klassieke en sociale grondrechten. Maar ook dat is blijkbaar van geen enkel belang. Even krachtig over komen. Daar gaat het om. Dat trekt stemmen. Terughoudendheid, bedachtzaamheid, nuanceringen aanbrengen, dat zijn in het huidige politieke klimaat in Nederland vieze woorden.

En dan de uitzending zelf. Geheel in het begin wordt de toon gezet door een zeer agressieve man die een andere man allerlei bedreigingen letterlijk in het gezicht schreeuwt. De woesteling van een uitkeringsgerechtigde tegen de zielige uitkeringsambtenaar, zo wordt gesuggereerd. Maar verderop in het programma wordt dan even tussen neus en lippen door gezegd dat het om een gespeelde scène gaat. De programmamakers zouden de sociale dienst van Utrecht 4 dagen zijn gevolgd. En in die 4 dagen zou zich dan alles wat er aan onaangepast gedrag is te zien, hebben afgespeeld. Uit de beelden is echter duidelijk dat er geen 4 dagen achter elkaar is gefilmd. Er zijn opnamen te zien van voor en na een ingrijpende verbouwing van het interieur van de dienst. Er is één cliënt die een probleem heeft met een bankpasje en dat op luide toon duidelijk maakt. Die cliënt komt voortdurend in beeld. In een andere situatie gaat het om een cliënt die duidelijk psychotisch is, niet adequaat bejegend wordt en dan vervolgens als onhandelbaar uit het gebouw wordt verwijderd. Even is er aandacht voor een kennelijk uiterst gevaarlijke agressieveling die echter van een scootmobiel afhankelijk is. Aan de uitspraak van een medewerker van de sociale dienst dat het eigenlijk allemaal wel meevalt met de problemen als je het totale aantal cliënten in ogenschouw neemt, wordt verder geen aandacht geschonken. Maar het aller belangrijkste gemis aan de uitzending is dat geen enkele uitkeringsgerechtigde zelf aan het woord kwam. Met andere woorden, het was een en al journalistiek bedrog. En dat van een Christelijke omroep. Maar tv, dat is tegenwoordig sensatie en goedkoop vermaak. Ook de keurige vredelievende EO-aanhanger kan middels zo'n programma nog lekker genieten van rellen en opstootjes. De feiten onderzoeken en weergeven, zakelijke berichtgeving, alle betrokken partijen aan het woord laten, dat is er niet meer bij.

De uitkeringsambtenaren dan. Zij mochten ruimschoots hun beklag doen. Het valt natuurlijk ook niet mee wanneer ambtenaren bedreigd worden met woorden als: "Ik weet je te wonen en ik pak je kinderen". Maar hoe vaak komt dat voor? Volgens de uitspraak van de eerder genoemde medewerker zijn er per jaar op een cliëntenbestand van enkele duizenden zo'n 50 probleemsituaties. En dat betreft uiteraard niet altijd gevallen van ernstige bedreiging. Hoe is de houding van de ambtenaar zelf? Als we aannemen dat de frustratietolerantie in de samenleving in zijn algemeenheid steeds verder afneemt, dan houdt dat proces natuurlijk geen halt bij ambtenaren. Zij zijn gewoon mensen zoals ieder ander. En inderdaad. Er zijn tegenwoordig ambtenaren die het nodig vinden om in een gesprek met een cliënt eerst hun eigen ongenoegens naar buiten te brengen. Dat die cliënt niet naar de sociale dienst komt om dat aan te horen, doet er niet toe. Dat dergelijke uitlatingen de sfeer aan het begin van het gesprek al meteen in mineur brengt, wordt blijkbaar ook niet gezien. Er zijn ambtenaren die zich meteen in het kruis getast voelen als cliënten op nuchtere en zakelijke wijze naar voren brengen dat ze het ergens niet mee eens zijn. Cliënten bedreigen is aan de orde van de dag. Natuurlijk wordt er door de ambtenaren niet gedreigd met lijfelijk geweld. Dat hoeft ook niet. Hen staan subtielere middelen ter beschikking. Maatregelen en boeten. Dat daarbij met regelmaat de wet wordt overtreden, wordt maar op de koop toegenomen. Tijdrekken is ook zo'n geliefde ambtelijke pesterij. Wat kan hen gebeuren als ze wettelijke termijnen overschrijden? Niks immers. Maar de cliënt heeft ondertussen geen inkomen. Het komt voor dat een bezwaarschrift dat zich richt tegen een veronderstelde termijnoverschrijding door een cliënt niet binnen de daarvoor wettelijk voorgeschreven termijn door de uitkeringsinstantie wordt afgehandeld. En heeft men zicht op de situatie waarin cliënten verkeren? Wil men zicht hebben op de situatie waarin cliënten verkeren? Bij de gemiddelde ambtenaar van een uitkeringsinstantie hoeft men daar niet meer mee aan te komen. "Regel is regel" is inmiddels het hoogste goed binnen de ambtenarencultuur, zoals ook de Ombudsman in zijn meest recente jaarverslag aangaf. Waarbij moet worden aangetekend dat deze "regel is regel" uiteraard niet voor de ambtenaren zelf geldt. Professionele distantie, empathie, de helpende hand bieden, het zijn begrippen die moderne ambtenaren volkomen vreemd zijn.

De cliënten kunnen het er maar mee doen. Zeker, het cliëntenbestand van een gemeentelijke sociale dienst wordt oververtegenwoordigd door mensen die niet uitblinken in sociale vaardigheden of die in andere opzichten kwetsbaar zijn. Dan komt het niet functioneren van ambtelijke diensten waarbij mensen in hun inkomenszekerheid worden getroffen dubbel hard aan. Maar ook de mondige en geschoolde cliënt ontkomt niet aan de sores. Sterker nog. De uitkeringsinstanties onderling ervaren dezelfde problemen als hun cliënten met die instanties. Eén citaat uit een brief van een gemeentelijke sociale dienst aan een cliënt dat over een andere uitkeringsinstantie gaat, zegt genoeg: "Hierop is contact opgenomen met het UWV voor nader uitleg. Deze kon men daar niet geven. Het enige dat wij te horen kregen was dat u tegen het inkomensoverzicht geen bezwaar had gemaakt en dat het misschien zo was dat de toeslag niet goed was vastgesteld maar dat kon men niet zien. Al met al kwamen we geen stap verder ()."

Met dit alles komt een nieuw maatschappelijk probleem opzetten. Er zijn mensen die het gedoe met uitkeringsinstanties zo zat zijn, dat ze deze instanties geheel de rug toekeren. Ze willen al helemaal geen uitkering meer. Door de sociale diensten worden deze mensen al aangeduid als "zelfredders". Dat ze zich zelf alleen maar kunnen redden door de criminaliteit of de prostitutie in te duiken, laten ze onvermeld. Het aantal mensen met een bijstandsuitkering daalt de laatste tijd inderdaad opmerkelijk. Dat wordt door de politiek als een succes gezien. De schade die deze "zelfredders" aan de geordende samenleving toebrengen bedraagt echter een veelvoud van de kosten die zouden zijn gemoeid met het verstrekken van behoorlijke uitkeringen. Dan laten we nog buiten beschouwing dat deze "zelfredders" zich in feite alleen maar vanuit het ene probleem naar het andere redden.

We zouden de huidige ambtenarencultuur en de "zelfredders" toch als belangrijke politieke onderwerpen moeten zien. Maar de Minister van Binnenlandse Zaken, die hiervoor verantwoordelijk is, is met ander dingen bezig. En de EO wil daar geen uitzending aan wijden. Als uitkeringsgerechtigden hun omstandigheden verbeterd willen zien, zullen ze dat toch zelf ter hand moeten nemen. De nette bourgeoisie heeft immers alleen maar belang bij het verder stigmatiseren en criminaliseren van iedereen die is aangewezen op een uitkering.